Jacob van Deventer te boek

De Dendermondse bibliotheek heeft recent de bij de Nederlandse uitgeverij Thoth uitgebrachte atlas van Jacob van Deventer aangeschaft. Een vanuit historisch oogpunt belangrijk werk dat ook Dendermonde en andere steden uit de Spaanse Nederlanden zoals ze er in het midden van de zestiende eeuw uitzagen gedetailleerd in kaart brengt.

Minutieus

Jacobus van Deventer is een rond 1500 vermoedelijk in het Nederlandse Kampen geboren cartograaf die voor zijn werk ook voor zover geweten voor het eerst de driehoeksmeetkunde toepaste. Hij studeerde vanaf 1520 in Leuven en woonde later in Mechelen tot hij omwille van de opstanden tegen de Habsburgers in 1572 naar Keulen trok en daar in 1575 overleed.

In totaal bracht hij tussen de 250 tot 260 steden in kaart gaande van Groningen en Friesland tot Luxemburg, het uiterste westen van het huidige Duitsland en het noorden van Frankrijk. Hij begon er volgens sommige specialisten mee rond 1545 en dit tot aan zijn dood. Anderen dan weer stellen dat dit begon vanaf 1558 en geheel in opdracht van koning Filips II voor wie dit een zeer belangrijk bestuurlijk en ook militair werk was.

Voor Jacobus van Deventer was het echter duidelijk ook een passie om al die steden en het omringende platteland in detail in beeld te brengen. Met wat nu primitieve instrumenten zijn trok hij langs al de in kaart gebrachte steden, stapte straten af en beklom kerktorens, belforten en militaire bolwerken om alles nauwkeurig op te meten.

Atalas Jacobus van Deventer

Een enorm monnikenwerk waar hij dus minstens dertig jaar aan werkte. Hij begon het onder Spaans bewind en toen hij klaar was en stierf lag zijn vermoedelijke geboortestreek in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, onafhankelijk van Madrid. Het grootste deel van zijn werk verdween nadien in de Bibliotheca Nacional de Espana in Madrid. Een deel ligt ook in de Koninklijke Bibliotheek in Brussel, de Albertina.

Wat het werk mede zo uitzonderlijk maakt is dat hij niet alleen de stadskernen maar ook het omliggende platteland minutieus toonde met zijn vele schakeringen en met groen voor weilanden en bossen, beige voor landbouwgronden, blauw voor de vele waterlopen en rood voor de gebouwen.

Oudste beschrijving

Voor nogal wat steden is dit ook de oudste cartografische beschrijving die er is. Het geeft zo een beeld van hoe de laat-middeleeuwse steden en de omliggende gebieden er uit zagen. Het kan zo ook meer duidelijkheid verschaffen over de middeleeuwse periode en die zelfs onder de Franken voorheen. Zo toont ze onder meer de vele landbouwgronden uit die periode in de stadscentra zelf.

Het probleem is dat er behoudens die kaarten weinig bekend is over de man zelf en zijn werk voor Filips II. Zo weet men niet welk exact jaar de kaarten van de vele steden zijn gemaakt. Ook over het motief van Filips II om de man aan te stellen tast men nog steeds in het duister en blijft men discussiëren.

Over diens werk is in november vorig jaar aan de Leuvense Universiteit een doctoraatsthesis verschenen van de hand van Colin Dupont onder de titel ‘Cartographie et pouvoir au XVI siècle – l’ Atlas de Jacques de Deventer” met als promotor Jelle Haemers van de KUL en met wetenschappelijke begeleiding van Wouter Bracke van de Koninklijke Bibliotheek in Brussel.

Colin Dupont: ”Mijn hypothese is dat diens opdracht voor de koning vooral politieke bedoelingen had om op die wijze meer in detail zijn eigendommen in beeld te krijgen. Het militaire was hierbij secondair. Het lijkt mij ook dat die kaarten weinig economische informatie bevatten en dit dus niet de bedoeling was van Filips II.”

Colin Dupont, tegenwoordig wetenschappelijk medewerker bij de Koninklijke Bibliotheek in Brussel, werkt op dit ogenblik aan de uitgave in boekvorm van zijn doctoraat.

Het werk van Deventer was totaal in de vergetelheid geraakt tot het in 1859 bij het veilinghuis Martinus Nijhoff in Den Haag plots opdook. Wie wil zien hoe Dendermonde en andere steden uit de Spaanse Nederlanden er toen uitzagen kan dit werk binnenkort in de leeszaal van de Dendermondse bibliotheek bestuderen. Zijn kaarten kunnen ook digitaal online via  https://www.kbr.be/nl/galerij/jacob-van-deventer-stadsplattegronden geraadpleegd worden.

Willy Van Damme

Uitgeverij Toth, Bussum, Nederland. Reinout Rutte en Bram Vannieuwenhuyze, ‘Stedenatlas van Jacob van Deventer’, 516 bladzijden, 99,5 euro, 2018. ISBN 9789077699171

Advertenties

One thought on “Jacob van Deventer te boek

  1. Hallo Willy,

    Hartelijk bedankt voor deze Tip. Prachtig om dit boek te zien.
    Ik heb hem meteen Besteld, mijn stad Amersfoort staat erin, maar omdat het ook precies 450 jaar geleden is dat de 80 jarige oorlog uitbrak.

    bedankt,

    Henk Koelewijn

    Antwoord:

    Wie het verhaal errond dit boek leest kan alleen maar vol bewondering staan voor dit werk. Het is feitelijk geschreven voor het blad van de Oudheidkundige Kring van het Land van Dendermonde. Het wil op die wijze ook de lokale bibliotheek onder de aandacht brengen.
    Willy Van Damme

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s