Dendermonde en de Duitse militaire strategie in september 1914

Een van de eigenaardigheden van de operaties van het Duitse leger anno september 1914 is het feit dat het Duitse leger geen echte pogingen ondernam om het Belgische leger in het nationaal réduit van Antwerpen te omsingelen. Het had dan immers een vijand kunnen uitschalen maar liet dit merkwaardig genoeg links liggen. 

Zwakke schakel

Dankzij het recent door Paul Putteman, Dendermonds politiezonechef en amateurhistoricus, ontdekte dagboek van luitenant-kolonel Erich von Tschischwitz, stafofficier bij de armeegruppe Beseler, de invasiemacht in België van generaloberst Karl van Beseler, weten wij nu hoe het Duitse hoofdkwartier in België toen dacht over die militaire operaties in België en welke problemen ze ondervonden. (1)

Belgische en Duitse posities op 22 augustus 1914

Op deze situatieschets van de stellingen op 22 augustus 1914 is duidelijk de fundamentele zwakte van de Belgische posities in Dendermonde te zien. Een flater van het Duitse oppercommando zorgde ervoor dat men die gouden kans niet greep.

Paul Putteman is auteur van ‘Bange Septemberdagen’, het begin dit jaar verschenen basiswerk over de krijgsverrichtingen en het brutale optreden van het Duitse leger in het Dendermondse in september en oktober 1914. Het is nog steeds bij de auteur, de Oudheidkundige Kring van Dendermonde en de Dendermondse stedelijke musea te verkrijgen voor 22,5 euro. (2)

Het Belgische leger had zich achter een impressionante fortengordel in Antwerpen ingegraven, waarbij het Duitse legerkorps van von Beseler dit vanuit het zuiden en oosten belegerde. In het noorden lag echter het neutrale Nederland en dus was de enige uitweg voor de Belgen westwaarts doorheen het Land van Waas en over de Schelde.

En hier nam het amper versterkte Dendermonde een sleutelpositie in. Het was al eeuwenlang de toegangspoort tot het Waasland en daarom steeds een begeerde oorlogsbuit. Wat het Belgische leger ook al in de negentiende eeuw besefte en daarom vroeg voor verdere versterkingen rond die stad. Wat door de regering echter steevast werd geweigerd.

De drie extra rond 1886 gebouwde batterijen op de oostelijke en zuidelijke invalswegen van de stad waren totaal onvoldoende om welke invasiemacht dan ook tegen te houden. Ze kregen zelfs nooit de bij de planning voorziene kanonnen.

En dus bleef de omgeving van Dendermonde en de Schelde de zwakke schakel in de verdediging van Antwerpen. Het idee van de Belgische generale staf was om in Antwerpen voldoende lang stand te houden zodat Britse troepen de tijd kregen om hen te kunnen ontzetten. Dat men eind negentiende eeuw terdege rekening hield met een Duitse en geen Franse invasie mag aan de structuur van de Antwerpse fortengordel hierbij wel duidelijk zijn.

Slag aan de Marne

Voor de Duitse generale staf was het Belgisch leger in augustus 1914 echter bijkomstig. Men ging de spoorwegen rond Brussel veroveren en de vestigingen langsheen de Maas, meer niet. Het kwam er immers op aan het Duitse leger zo snel en zo massaal mogelijk naar Parijs te brengen om Frankrijk vlug tot overgave te dwingen. Het moest een blitzkrieg worden.

Generaloberst Karl von Beseler

Generaloberst Karl von Beseler wou na de Duitse nederlaag aan de Marne in september via een beweging op de westelijke flank door Dendermonde en Sint-Niklaas het Belgische leger in Antwerpen omsingelen. Hij kreeg echter van de legerleiding niet de nodige gevraagde extra troepen en munitie om die operatie door te voeren. Waardoor de Belgen alsnog naar de IJzer konden ontsnappen.

Maar toen op 5 september de slag om Parijs aan de Marne begon bleek het Duitse leger onvoldoende sterk. Hiervoor waren drie reden, de algemene relatieve zwakte van de Duitse invasiemacht, het sterker dan verwachte Belgische verzet en de verhoudingsgewijze vlugge mobilisatie van het Russisch leger. Beide laatste twee verplichten de Duitse generaals om in Frankrijk broodnodige troepen elders in te zetten.

Zeker toen de Belgen vanuit Antwerpen dan nog allerlei aanvallen deden en daarbij zelfs dichtbij het Brusselse spoorwegennet kwamen. De logistieke achilleshiel van de Duitsers. Waardoor troepen vanuit Frankrijk naar hier moesten worden overgebracht. En dus verloren de Duitsers op 12 september 1914 de slag aan de Marne en ontglipte hen zo niet alleen de controle over Parijs maar uiteindelijk ook de overwinning van de oorlog.

Het is hierna vanaf midden september 1914 dat de Duitsers een nieuwe strategie bedachten met betrekking tot België, Antwerpen en ook Dendermonde. Antwerpen zou immers eens versterkt door de Britten kunnen dienen voor een aanval in de rug van de Duitsers. En dit moest men gezien de nieuwe militaire situatie kost wat kost verhinderen.

Generaal von Beseler wou volgens dat dagboek dan inderdaad Antwerpen via een westwaartse beweging door Dendermonde het Belgisch leger alsnog omsingelen. Het is een erg logische en overal toegepaste militaire strategie waarvoor de Belgen met recht en rede bevreesd waren. Trouwens origineel wilden de Duitsers via een gelijkaardige westwaartse flankbeweging Parijs omsingelen. Wat dus mislukte.

Belgisch leger ontsnapte

Volgens dit dagboek vroeg hij zelfs versterkingen aan de Duitse legerleiding om het Belgisch leger definitief uit te schakelen. “Hij kreeg deze gevraagde divisie echter niet en stond dus voor een dilemma. De legerleiding stelde dat men onvoldoende munitie en troepen had voor zo’n actie”, stelt Paul Putteman.

De Duitse invasiemacht en het Belgische leger waren qua getalsterkte met ieder een 100.000 man ongeveer gelijk. “Voor een aanval op Antwerpen via Dendermonde moest men echter de legermacht in twee splitsen en dan vreesde men niet opgewassen te zijn tegen de Belgen. De optie voor een klassieke omsingelingsbeweging via Dendermonde werd daarom niet uitgevoerd”, stelt Putteman verder.

Paul Putteman

Paul Putteman op de plek waar in 1914 de Scheldebrug in Dendermonde lag. De harde en succesvolle Belgische weerstand zorgde ervoor dat de Duitsers hier niet over de Schelde raakten. Pas in de nacht van 7 oktober lukte het hen wat verder stroomopwaarts in Schoonaarde en Berlare om de rivier over te steken. Maar dan was het Belgisch leger tot verbazing der Duitsers uit Antwerpen al verdwenen. 

En dus viel de keuze op een frontale aanval tussen Lier en Sint-Katelijne-Waver waar de Duitsers met hun nieuwe zware kanonnen de forten een voor een kapot schoten. In het Dendermondse zette von Beseler dan een legermacht van een 25.000 manschappen in die vanaf 27 september in het offensief ging.

De verdediging van de Belgen op de linkeroever van de Schelde in Dendermonde was echter voldoende effectief zodat het Duitse leger pas na meer dan een week vechten en bombarderen er op 7 oktober in slaagde om de Schelde in Berlare en Schoonaarde over te steken. Wat zo de Belgische hoofdmacht voldoende tijd gaf om alsnog uit Antwerpen te ontsnappen naar de nieuwe stellingen aan de IJzer.

Paul Putteman: “Uit dit dagboek blijkt dat de Duitsers verrast waren door de zwakte van de Belgische verdediging in het Waasland. Von Tschischwitz vermoedde dat ze te vermoeid waren. De Duitsers daar een nederlaag bezorgen had volgens hem nochtans gekund. Maar de reactie der Belgische troepen was logisch want dat leger was aan een terugtocht bezig en dus niet echt in staat of geïnteresseerd om te vechten.”

De Belgen waren trouwens ook gelukt in hun operatie. Putteman: “De Britten en Belgen die in Antwerpen nog overbleven waren sterk gedesorganiseerde eenheden. Verder dachten de Duitsers niet dat de Belgen naar de IJzer zouden trekken maar dat ze in Antwerpen gingen blijven. Hun troepen trokken in het Waasland dan ook eerst oostwaarts en niet naar het westen. Nadien beseften ze dat zij hier een zware flater hadden begaan.”

Willy Van Damme

1) Hij schreef een bijdrage over die gebeurtenissen met als titel ‘Antwerpen 1914’ in het boek ‘Schlachten der Weltkrieges 1914-1918′ unter Mitwirkung des Reichsarchivs – band 3’, Oldenburg/Berlin, 1924. Een heruitgave van het boek is via internet te koop voor 41,99 euro.

2) Paul Putteman geeft op 7 december om 20 uur in het cultureel centrum Belgica in de Kerkstraat 26 te Dendermonde een nieuwe lezing over dit onderwerp. Met daarbij zoals voorheen toepasselijke muziek uit die periode, poëzie en een virtuele wandeling door de toen geheel vernielde stad.

Tickets kosten 5 euro en zijn te verkrijgen bij de stedelijke Toeristische Dienst en aan de kassa van CC Belgica. Het boek ‘Bange Septemberdagen’ is nog te verkrijgen maar raakt wel stilaan uitgeput. Er zijn nu nog een honderdtal exemplaren voorradig.

Advertenties

One thought on “Dendermonde en de Duitse militaire strategie in september 1914

  1. Geachte Heer,
    Bij het opzoeken van illustraties van von Beseler ontdekte ik het kaartje 8 met de situatieschets op 22.08.14. Dit zou me zeer nuttig kunnen zijn als illustratie in het oorlogsdagboek van mijn oom, waarvan ik op dit ogenblik de laatste hand leg.
    Daarom mijn vriendelijk verzoek om toelating van publicatie.
    Met dank bij voorbaat en vriendelijke groeten,

    Wim Pas
    1860 Meise
    Antwoord:
    Ik nam contact op met de auteur en U kan die kaart gebruiken mits bronvermelding. Deze komt uit het boek “Bange Septemberdagen”, Paul Putteman, 2014, Oudheidkundige Kring van het Land van Dendermonde.
    Willy Van Damme

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s