Pierre Ryckmans–Een virtuoos sinoloog

In de Australische hoofdstad Canberra overleed maandag 11 augustus op 78-jarige leeftijd de Belgische schrijver en sinoloog Pierre Ryckmans, voor sommigen beter gekend onder zijn alias Simon Leys, een naam die verwijst naar het boek van de Franse schrijver Victor Segalen ‘’René Leys”.

Diplomaat

Pierre Ryckmans werd wereldberoemd in het wereldje van de Chinakenners toen in 1971 van zijn hand het boek “Les habits neufs du président Mao” (1) verscheen. Het was een bijtende kritiek op Mao en het toen door vele intellectuelen bewonderde China. Het boek zorgde voor een schok en veel controverse.

Ryckmans gaf tijdens de zogenaamde Chinese Culturele Revolutie in Hong Kong les aan het New Asia College, de huidige Chinese University. Daar schreef hij toen ook rapporten over de situatie in China voor het Belgisch consulaat in de nog Britse kroonkolonie.

Als groot kenner van de Chinese cultuur was het doorgronden van de in Hong Kong te krijgen en beluisteren Chinese media een koud kunstje. Zijn rapporten waren dan ook van een hoge kwaliteit. Het Brusselse weekblad Pan beweerde zelfs dat onze consul-generaal Gaston Jenebelly die rapporten van Ryckmans op eigen naam naar Brussel doorstuurde.

En toen België in 1972 diplomatieke betrekkingen aanknoopte met China nam men hem als cultureel attaché in dienst bij de in juni 1972 geopende ambassade. Een zeer goede zet. Het zou echter niet voor lang zijn.

“Hij had het toen in Hong Kong financieel erg moeilijk maar hij was een heel groot sinoloog en een der beste die we ooit hadden. Het is dankzij mijn man Gaston Jenebelly, die toen in Hong Kong consul-generaal was, dat hij in 1972 op onze ambassade in Beijing kon gaan werken”, aldus de weduwe van Gaston Jenebelly.

Pierre Ryckmans

Pierre Ryckmans was vermoedelijk de grootste sinoloog die België ooit had. Zijn boeken over Mao hadden wereldwijd een grote invloed op de wijze waarop mensen naar China keken.

Vlucht uit China

Gewezen diplomaat Ferdinand Van Wichelen herinnert het zich:

“Wij waren daar in Beijing  met 5 man, hem incluis, en verbleven toen als alle andere westerlingen in een hotel. Op zeker ogenblik was ik er met hem en andere collega’s aan het eten toen hij plots lijkbleek werd. Verder in de zaal had hij Han Suyin opgemerkt en die wist dat Simon Leys zijn schrijversnaam was. Hij nam nog diezelfde dag de trein naar Hong Kong uit vrees problemen met de Chinese regering te krijgen. De man was een zeer groot kenner van de Chinese taal. Chinese bureaucraten op Buitenlandse Zaken vroegen hem soms hoe ze bepaalde dingen best in het Chinees konden schrijven. En toen we op zeker ogenblik met hem op de trein naar Nanjing zaten bleef de treinwachter urenlang bij hem praten. Hij vroeg hem zelfs of het waar was dat de Amerikanen op de maan waren geland.”

De politieke verslagen vanuit het consulaat in Hong Kong en de ambassade in Beijing waren dan ook veelal geschreven door Pierre Ryckmans. Wat ambassadeur Jacques Groothaert ook steeds netjes wist te vermelden. Na zijn vlucht uit China ging hij definitief aan de slag in Australië waar hij het er in 1987 schopte tot professor Chinese Studies aan de Sydney University.

Zo was hij aan de Australian National University in Canberra promotor voor het proefschrift over de Chinese dissident Wei Jingsheng van de latere premier Kevin Rudd (Labour) die ook sinologie studeerde. De man ontving dan ook ettelijke prijzen en eretekens zoals de Franse Prix Renaudot de l’essai in 2001. Rudd zal hem trouwens naar aanleiding van zijn overlijden uitgebreid loven.

Verder werd hij onder meer in 1992 in opvolging van George Simenon lid van de Academie royale de langue et de littérature françaises de Belgique en kreeg hij in 2005 een eredoctoraat aan de UCL, zijn alma mater waar hij in 1953 als rechtenstudent begon. In Australië was hij lid van de Australian Academy of Humanities.

Katholieke familie

Pierre Ryckmans stamt uit een katholieke Mechelse familie die zowel politiek als ambtelijk en intellectueel actief was. Overgrootvader was de Mechelse Jacobus Ryckmans, gemeenteambtenaar, uitgever van het blad La Dyle en een tijdlang gemeenteraadslid voor de Katholieke Partij.

Pierre Ryckmans - The chairmans new clothes

Toen het boek “Les Habits neufs du président Mao” in 1971 verscheen veroorzaakte dit zeker in Frankrijk een enorme controverse onder de intelligentsia.

Diens zoon Alphonse (Antwerpen 1857, Mechelen 1931), de grootvader van Pierre Ryckmans, was Antwerps advocaat, schepen en senator voor de Katholieke Partij van 1912 tot zijn dood in 1931. Diens broer Paul behoorde tot de meer Vlaams gezinde vleugel der partij en was naast uitgever van La Dyle ook gemeente- en provincieraadslid voor de partij voor Mechelen.

Het was Alphonse die mee op 9 oktober 1914 de overgave van Antwerpen onderhandelde met het Duitse invasieleger. Hij was een als fanatiek omschreven conservatieve katholiek die verder nauw betrokken was bij het kerkelijk leven. Ook de nu overleden Pierre Ryckmans was trouwens een katholiek en hield bij zich een portret van de Britse katholieke intellectueel Thomas More.

Alphonse had acht kinderen waarvan er twee ook priester werden, Albert en Gonzague. Verder waren er, Etienne, de vader van Pierre Ryckmans alias Simon Leys, Pierre, Paula, Marie-Madeleine, Elisabeth en Xavier, de jongste. Albert zal later pater worden en het zelfs schoppen tot eerste secretaris van kardinaal Désiré-Joseph Mercier en auteur zijn van enkele belangrijke katholieke filosofische werken.

Taalspecialisten

Pierre (Antwerpen 1891, Ukkel 1959) trekt uit patriottisme tijdens de eerste wereldoorlog in 1914 naar het leger en zo naar Congo en neemt er actief deel aan de succesvolle gevechten tegen het Duitse leger. Van 1934 tot 1946 wordt hij ook gouverneur voor Congo en resident voor het mandaatgebied Ruanda-Urundi dat hij mee voordien op de Duitsers had weten te veroveren.

Hij wordt gezien als de belangrijkste gouverneur van onze toenmalige kolonie en schaarde zich nog voor de regering daartoe in 1940 besloot achter de Britten toen die verder vochten. Congo speelde tijdens die oorlog trouwens een belangrijke rol via het opdrijven van de rubberproductie en de ontginning van uranium nodig voor de eerste atoombommen. Wat in Congo voor onlusten zorgde.

Diens zoon André (Leuven 1929, Thysville 1960) was de grote specialist van inlandse Congolese talen en een verdediger van lokale culturele tradities zoals met de Kimbanguïstische kerk, soms tegen het Belgisch bestuur in.

André Ryckmans, Congo 30 juin 60

André Ryckmans kort voor de moord op hem in Congo. In de familie waren er drie wereldwijd gerenommeerde taalspecialisten, André voor Congolese talen, diens oom Gonzague voor pre-islamitische Arabische talen en neef Pierre voor Chinees.

Er bestaat nog steeds een vzw André Ryckmans die betrokken is bij ontwikkelingsprojecten, vooral in Congo. Hij werd tijdens de rellen na de onafhankelijkheid op 17 juli in Thysville, het huidige Mbanza-Ngungu, vermoord.

Zijn echtgenote was Geneviève Corin (1930) die nadien die vzw ter ere van hem zal oprichten. Zij was vanaf 1970 gemeenteraadslid voor de PSC in Waterloo en volksvertegenwoordigster van 1974 tot 1981. Van 1983 tot 1988 was zij voorzitster van het Nationaal Centrum voor Ontwikkelingssamenwerking. Hun dochter Hélène is nu senator voor Ecolo-Groen en gemeenteraadslid in Chastre.

André Ryckmans was niet de enige taalspecialist in de familie, ook monseigneur Gonzague Ryckmans (Antwerpen 1887, Leuven 1969) ontpopt zich aan de Leuvense Universiteit, de alma mater voor de familie, als de grote specialist in de vroeg-Arabische talen en cultuur. Zijn boeken “Corpus Inscriptionum Semiticarum” (1951) en “Les religions arabes préislamiques” (1947) zijn standaardwerken.

En diens werk werd nadien aan de UCL verder gezet door neef Jacques Ryckmans, neef van Gonzague en zoon van oud-gouverneur Pierre Ryckmans, die zich nog verder verdiepte op semitische talen als vroegere Zuid-Arabische dialecten en het Ethiopisch en het schopte tot hoofd van departement Oriëntalistiek van de UCL. De familie Ryckmans heeft dan ook een grote bijdrage geleverd aan de kennis van vreemde talen aan niet alleen België maar gans de wereld.

Verliefd op China

De nu overleden Pierre Ryckmans was het petekind van Gonzague en de zoon van Etienne, die o.m. een handelsvertegenwoordiger in Congo was, en studeerde vanaf 1953 zoals de familietraditie dat wil rechten aan de Université Catholique de Louvain.

In 1955 kreeg hij de kans om samen met negen andere studenten een maand lang een reis doorheen China te maken waarbij er ook een privégesprek was voorzien met Zhou Enlai, de nummer twee na Mao Zedong. De reis zou zijn leven een geheel onverwachte nieuwe wending geven.

Hij was namelijk onmiddellijk verliefd geworden op het land en het liet hem nooit meer los. En na zijn rechtenstudies in 1959 trok hij daarom naar Taiwan om zich met al zijn passie op de Chinese cultuur te gooien. Het is hier dat hij in 1964 zijn vrouw Chang Hanfang leerde kennen met wie hij vier kinderen had, Etienne, de oudste, Jeanne en de tweeling Marc en Louis.

Om zijn legerdienst te ontlopen ging hij dan als ontwikkelingshulp les geven in het Singapore van alleenheerser Lee Kuan Yew. Hij kreeg er de job dankzij Han Suyin, de Belgisch-Chinese schrijfster. Hij zal ze dus nog tegenkomen. Maar Lee Kuan Yew verdacht hem ervan een communist te zijn en zette hem in 1963 het land uit.

In Hong Kong ging hij dan aan de slag als leraar aan het New Asia College tot hij in Australië ontdekt werd en in 1970 tot docent werd benoemd aan de Australian National University. Wel trok hij, zonder zijn gezin, in 1972 als Belgisch cultureel attaché naar Beijing. Voor hem ongetwijfeld de uitdaging van zijn leven. Maar daar kwam hij na een zes maanden Han Suyin terug tegen.

Kritiek op Mao

Het jaar voordien had hij immers in Frankrijk het boek ‘Les habits neufs du président Mao’ uitgegeven, een bijtende kritiek op het maoïstische China. Om verder China te kunnen blijven bezoeken was dit verschenen onder een schuilnaam. Simon naar de naam van de eerste apostel en Leys naar de naam van de roman van Victor Segal ‘’Henri Leys”. Maar het mysterie rond Simon Leys was dus ontdekt.

Pierre Ryckmans - Chinese schimmen

Met “Chinese schimmen” rekende hij in 1976 definitief af met Mao en zijn China. De kritiek op Ryckmans was tegen dan grotendeels verstomd. Mao was dan ook al dood.

Vooral Han Suyin werd daarbij later het doelwit bij uitstek van Pierre Ryckmans. Hij ontmaskerde haar als een zielige en feitelijk valse figuur die mee draaide met welke wind ook die uit Beijing waaide. Dan was ze voor de Culturele Revolutie, dan ertegen. Intellectueel overleefde ze zijn keiharde aanvallen niet.

Daarna publiceerde hij in 1976 nog “Ombres Chinoises”(Chinese schimmen). (2) Het zijn zijn twee voornaamste werken over de Chinese politiek. Hierna trok hij zich geleidelijk aan geheel terug op de studie van de Chinese cultuur en liet hij de politiek grotendeels links liggen. Wel bleef hij bijwijlen in persartikels scherp uitvaren tegen het regeringsbeleid van het land.

De veel gehoorde bewering dat hij de man was die het maoïsme ontmaskerde klopt echter niet geheel. Wie dat wou kon ook voor 1970 op veel plaatsen uitstekende en kritische werken vinden over Mao en zijn politieke visie.

Het in 1962 verschenen boek ‘Der herr der blauen amaisen Mao Tse-Tung’ van Georg Paloczi-Horvath (3) is een veel hardere en nog beter gefundeerde aanklacht tegen de maoïstische praktijken dan wat Ryckmans produceerde.

Parijse intellectuelen

Maar Leys boek verscheen in Parijs waar intellectuelen genre Jean-Paul Sartre op dat ogenblik bijna blindelings Mao naar de mond praten. En dus kwam dit boek in 1971 als een schok en maakte het Ryckmans lang een persona non grata in veel Franse intellectuele salons.

Ook de Franse zionist Bernard-Henry Lévy Strauss, voor sommigen de Parijse intellectueel bij uitstek, werd door hem onder handen genomen. Deze had geschreven over de ‘Aziatische cultuur ‘ waarop Ryckmans in het essay “Une excursion en haute platitude” (4) hem er attent op maakte dat zoiets als ‘Aziatische cultuur’ niet bestond en alleen maar een koloniale uitvinding was.

Tot 1987 zal Pierre Ryckmans verbonden zijn aan de Australian National University in Canberra en van 1987 tot zijn pensionering in 1993 als professor Chinese Studies aan de Sydney University. Hij was er een man van aanzien. Getuige de grote aandacht met veel lovende woorden die o.a. de Australische pers aan zijn overlijden besteedde.

In totaal verschenen er van zijn hand 17 boeken en negen vertalingen uit het Chinees waaronder ‘The Analects of Confucius’ en werken van o.m. de Chinese schrijver en intellectueel Lu Xun. Naast China publiceerde hij ook over o.m. George Orwell en zelfs een roman ‘De dood van Napoleon’ dat nadien verfilmd werd.

Moeder Theresa

Hoezeer hij zoals zijn voorvaderen fanatiek katholiek was bleek ook uit de publiek uitgevochten ruzie met de Brits-Amerikaanse atheïstische auteur en journalist Christopher Hitchens toen die Moeder Theresa aanviel wegens haar schokkende praktijken voor de armen in Calcutta en haar door hem als hypocriet omschreven houding rond moraliteit.

In Ierland voerde ze immers actie tegen een wet die echtscheiding ging mogelijk maken terwijl ze gelijktijdig prinses Diana, haar vriendin, feliciteerde met diens echtscheiding. Maar kritiek op deze heilige van de katholieke kerk kon voor Ryckmans niet door de beugel en dus chargeerde hij nog eens als ware Hitchens een nieuwe Han Suyin. Maar het pakte ditmaal niet meer. Het was zelfs zielig.

Van hun vier kinderen lijkt Jeanne nog het meest in zijn voetsporen te treden. Ze studeerde aan de Sorbonne in Parijs, schreef al een paar romans en werkte als producer en presentator al voor een serie programma’s voor de Tv-zenders France 2 en de Australische Channel 10 en op dit ogenblik SBS.

Pierre Ryckmans - 1

Als katholiek nam hij de kritiek op de non Moeder Theresa niet. Maar ditmaal had hij nog amper succes met zijn tirades. Nogal wat critici verwijten hem trouwens een elitaire visie op China te hebben.

De zonen Marc en Louis volgen dan weer die andere familiale traditie en studeerden rechten en beheren nu beiden het Australische advocatenkantoor Somerset Ryckmans. Ze specialiseerden zich daarbij als zakenadvocaat.

Typerend is wel dat de Vlaamse pers praktisch geen aandacht had voor zijn overlijden. Bij De Tijd was het goed voor een stukje van 389 woorden, bij De Morgen 176 en bij De Standaard een pietluttige 79 woorden. Veelal pover geschreven met fouten.

Wie meer wou weten moest zich richten naar de Franstalige pers, de Australische media en buitenlandse kranten als Le Monde en NRC. Daar besefte men wel het belang van deze grote Belgische sinoloog.

Willy Van Damme

1) ‘les habits neufs du président Mao’, Simon Leys, 1971, Edition Champ Libre, Parijs.

2) ‘Chinese schimmen’, Simon Leys, 1976, De Arbeiderspers, Amsterdam.

3) ‘Mao’, George Paloczi-Horvath, 1966, A.W. Bruna en Zoon, Utrecht. De Nederlandse vertaling verscheen in 1966. Het is bijna exclusief gebaseerd op Chinese bronnen zoals kranten en een echte aanrader maar, wegens de gruwel, hard om lezen.

4) ‘L’humeur, l’honneur, l’horreur, essais sur la culture et la politique chinoises’, Simon Leys, 1991, Robert Laffont, Parijs. Het essay is er een van de vele in dit boek waarin hij ook Alain Peyrefitte aanpakt.

Met dank aan Geneviève Ryckmans-Corin en Daniel Ryckmans.

Naschrift:

Vandaag woensdag 20 augustus verscheen er in Knack onder de hoofding “Afscheid van een intellectuele beeldenstormer” een twee pagina’s lang artikel over de man van de hand van Erik Raspoet, een der betere Belgische journalisten. Het is vooral gebaseerd op een gesprek met Philippe Paquet, journalist bij La Libre Belgique en zelf sinoloog. Waarmee Knack toch een beetje de eer van de Vlaamse pers redde.

Erik Raspoet is ook tot nu de enige binnen de klassieke media die al een interview publiceerde met de in Syrië wonende Norbertijn Daniel Maes. Het verscheen eveneens in Knack.

Advertenties

3 thoughts on “Pierre Ryckmans–Een virtuoos sinoloog

    • Merci pour cet excellent article, qui vient de m’être communiqué. Je suis heureuse que vous ayez mentionné l’article de Philippe Paquet, si élogieux.
      Puis-je néanmoins vous signaler une erreur minime: Alphonse Ryckmans, mon grand-père et celui de Pierre Ryckmans, a eu 8 enfants, et non 7! Mon père, Xavier Ryckmans, dont je suis la plus jeune fille, était le plus jeune de la famille. Je suis également la plus jeune des 33 petits-enfants: Pierre en était le 32ème et moi la 33ème! Pierre m’a toujours fascinée, depuis ma plus tendre enfance, et c’était un être plein d’humour et de fantaisie, tout en ayant un grand sens de l’honneur.
      Merci pour votre travail, qui me réconforte fort!
      Isabelle Ryckmans, (épouse de Philippe de Craene)
      Walhain-Saint-Paul
      Antwoord (reponse)
      Merci pour ces mots d’appréciation. Les changements sont déjà faits. J’ai reçu en privé aussi des autre mots d’appréciation par d’autre membres de famille. Ça m’a fait du plaisir.
      Bedankt voor die mooi woorden. De tekst is intussen al aangepast. Privé heb ik ook van andere familieleden gelijkaardige woorden van appreciatie gekregen. Het deed mij deugd.
      Willy Van Damme

  1. Amice, bonjour. Over Oekraine: Herinner jij nog de weerstand van de europese leiders tegen de door usa voorgestelde sancties totaan de videoconferentie, waarna alle europeaanse regeringsleiders plots unaniem voor de sancties waren? Wat daar gebeurde is de sleutel tot de macht die de usa heeft over europa. Het was of bewijs van russische betrokkenheid, of een gelukte poging tot chantage. (Zie Paribas en RBS) In dat geval is het een bezettingstax. Ik kan geen info vinden over wat daar is gezegd. Weet jij waarmee europa wordt gechanteerd?
    Groeten Sidney M.
    Antwoord:
    Geen idee, maar die plotse koerswijziging viel op. De VS hebben steeds de gewoonte vrij brutaal te zijn in hun contacten met andere landen. een beetje als cowboys en indianen. Men kan er dus op afgaan dat dit hier ook wel geweest zal zijn. Maar wees zeker: de druk moet enorm gewest zijn.
    Willy Van Damme

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s