Heeft Dendermondse kerk een Hans Memling?

Voor historicus Albert De Groote uit Borsbeke is het duidelijk. Het schilderij dat aan de zijkant van het Sint-Kwintenskoor in de Dendermondse Onze-Lieve-Vrouwkerk hangt is wis en waarachtig een werk van Hans Memling, een van ‘s lands grootste schilders ooit.

En ook Nederlander Dr. Wim Hüsken, gewezen Mechels museumconservator en nu beheerder van het Mechelse kunstpatrimonium, beaamt dat en ziet hierin een jeugdwerk van deze meester der Vlaamse Primitieven.

Onze-Lieve-Vrouwkerk, Dendermonde

De Onze-Lieve-Vrouwkerk dateert uit de 12de eeuw. Van het romaanse deel uit die periode blijft wel niet veel meer over.

Handtekening

Grote consternatie natuurlijk binnen het lokale wereldje van kerkbeheerders, kunstkenners en historici. Daar stond het schilderij steevast omschreven als 16de eeuws en als een anonieme kopie van een verloren gegaan werk van Hugo Van der Goes, eveneens een Vlaamse Primitief.

Niet verbazend dus dat dit bij enkelen voor ongeloof zorgde want het hangt daar al sinds mensenheugenis en nooit had iemand dat opgemerkt. Bovendien leek het schilderij in niets op het overal gekende klassieke veelal kleurrijke en erg gedetailleerde werk van deze Vlaamse meester.

Maar Albert De Groote is zeker van zijn stuk, evenals ook Dr. Wim Hüsken. Alles draait hem hier rond de vermeende handtekening die op het schilderij zou staan en die naar zij stellen door weinig specialisten kan opgemerkt worden.

Wim Hüsken: “Kijk,  veel kunsthistorici gingen er altijd vanuit dat kunstschilders uit die periode hun werk niet tekenden, in tegenstelling dan tot beeldhouwers en kunstsmeden. Maar dat mist elke logica. Ook kunstschilders, die leefden van hun ambacht, moesten hun waar kunnen verdedigen tegen namaak en diefstal en ook zij brachten bijna onopgemerkt hun handtekening of stempel aan zoals tinsmeden deden.”

Autodidact

Maar blijkbaar werd dat zo verfijnd gedaan dat het voor een niet-getraind oog amper merkbaar is. Wim Hüsken: “Zij brachten dat aan op het ruwe hout en begonnen er dan over te schilderen. Je ziet het dus amper en alleen wie zich daarin specialiseerde zal het opmerken en kunnen lezen. En Albert De Groote heeft zich in deze materie als een autodidact al jaren zitten specialiseren.”

Albert De Groote: “Op dat schilderij staat duidelijk geschreven dat het Hans Memlinc, het staat er met een C, in Brussele in 1453 schilderde in opdracht van hertog Filips De Goede om het ten geschenke te geven aan de Onze-Lieve-Vrouwkerk te Termonde, de oude naam van de stad.”

Deken Paul De Baere (links) en Pieter Ost, voorzitter kerkfabriek met schilderij Hans Memling

De piëta die vermoedelijk een jeugdwerk is van Hans Memling samen met links deken Paul De Baere en Pieter Ost, voorzitter van het kerkfabriek van de Dendermondse Onze-Lieve-Vrouwkerk.

Wim Hüsken ziet dat eveneens: “Kijk ik kan niet alles lezen maar wel het meeste van wat De Groote zegt. Hij is dan ook meer getraind in die zaak dan ik. Het komt er nu op aan om dit te laten verifiëren, best via een systeem van röntgenfotografie. Die kunnen dat met de huidige technologie wel aan, zeker de Technische Universiteit in Delft en mogelijks de Gentse Universiteit.”

Het probleem is immers ook dat dit verre van een typisch werk is van Memling. Albert De Groote: “Kijk elke schilder in zijn carrière evolueert. Een beginnende Picasso maakte toch ook totaal ander werk dan op het einde. En dat is voor alle kunstschilders. Dit is een jeugdwerk en dat valt daarom niet zo op.”

Rogier Van der Weyden

Wim Hüsken: “Je ziet op het schilderij ook zowel qua uitbeelding van de figuren als in de compositie van het werk de invloed van Rogier Van der Weyden die toen in Brussel zijn leermeester was. Het is pas later in Brugge dat hij zijn eigen goed gekende stijl ontwikkelt. Hier krijg je trouwens een egaal donkerbruine achtergrond en geen tafereel zoals later.”

Albert De Groote: “Memling had in dat atelier op dat ogenblik een speciaal statuut als zelfstandig gezel. Rogier Van der Weyden was toen officieel hofschilder van de Bourgondische hertog Filips De Goede en dus was die opdracht aan Memling ook niet een verrassing.”

Hüsken ziet nog een andere moeilijkheid: “De Groote is wel een historicus van vorming en altijd leraar geschiedenis geweest maar vooral een autodidact. Hij leerde het door ervaring en hard werken. Moest hij in zijn specialisatie grote titels hebben dan zou men hem zo geloven. Nu wordt hij daarom nogal eens misprijzend bekeken.”

Philips De Goede.jpg

Hertog Philips De Goede was een belangrijk kunstmecenas en de man die de Belgische, Luxemburgse en Nederlandse gewesten onder één gezag bracht. Zijn Habsburgse opvolgers verspeelden nadien Nederland en Luxemburg. Hij dient daarom dan ook gezien te worden als de vader van België.

Een ander probleem is natuurlijk verder de eerdere authenticatie door de nu overleden Elisabeth Dhaenens (1) die in opdracht van de provincie op zeker ogenblik alle schilderijen in Oost-Vlaanderen onder de loep nam. Het is zij die het als 16de eeuws en behorende tot de school van Hugo Van der Goes bestempelde.

Albert De Groote: “Ik heb op het historisch documentatiecentrum van de stad onderzoek gedaan en daar zit een document dat het in 1907 op kosten van Oscar Schellekens (toen een lokale bankiersfamilie en nog steeds gekend als grote mecenassen van de kerk, nvdr.) restaureerde. En toen sprak men van een 15de eeuws werk.”

Authenticatie

Elisabeth Dhaenens was een grote autoriteit op kunstgebied en in 1961 maakte ze een inventaris van het Dendermondse kunstpatrimonium. Albert De Groote: “Zij was een groot kenner maar moest soms te snel gaan en dat betekende al eens onzorgvuldigheid en fouten.”

De kwestie is nu om het schilderij opnieuw te authentiseren. En dus zal het schilderij wel onder de röntgenstralen moeten zoals recent ook met het Lam Gods van de gebroeders Hubert en Jan Van  Eyck gebeurde. Daarvoor echter zijn tot heden nog geen stappen gedaan.

Lien Verwaeren

Schepen van Cultuur Lien Verwaeren gaat het dossier van dit schilderij in Brussel voorleggen. Ze was blij en verbaasd over het nieuws.

Wel gaat Lien Verwaeren (CD&V), een zowel verbaasde als gelukkige Dendermondse schepen voor Cultuur, in Brussel al de nodige stappen zetten om een dossier voor eventueel restauratie en authenticatie op te starten.

Lien Verwaeren, die ook op het kabinet van minister van Cultuur Joke Schauvliege werkt:  “Er zijn in gevallen als dit allerlei subsidiemogelijkheden en bovendien vergt dit dan ook extra bescherming want dit lijkt dus een topstuk te zijn.”

De ontdekking van dit werk is kunsthistorisch natuurlijk van zeer groot belang. Over Memling is voor hij zich als poorter in 1465 in Brugge vestigde niet heel veel geweten. Zelfs over zijn geboortejaar is er onduidelijkheid die men nu echter kan verfijnen.

Nieuwe perspectieven

Het tot heden oudste bekende werk dateert uit 1465-1470, toen hij als vermoedelijk bijna veertiger in Brugge grote sier maakte, en betreft een portret van een man met rode hoed. Voor de studie van de Vlaamse primitieven geeft dit zeker nieuwe perspectieven, zeker wat betreft Memling van wie dit het enige bekende jeugdwerk zou zijn. Een unicum dus.

Het tot nu oudste bekende werk van Hans Memling. Memling stierf in 11 augustus 1494 en werd begraven in de Sint-Gilliskerk in Brugge. Een graf is er echter niet daar hij toen financieel aan lager wal was geraakt.

Zo stellen zijn biografieën dat hij tussen 1430 en 1440 geboren is in het Duitse Seligenstadt, een stadje aan de Main en een twintig kilometer ten oosten van Frankfurt. Er is buiten de namen van zijn ouders verder alleen een vermoeden over een verblijf in Keulen en zijn werk bij Rogier Van der Weyden. En dat is het.

Maar als dit verhaal van Albert De Groote en Wim Hüsken klopt dan kan men zeker 1440 als geboortejaar uitsluiten want dan zou hij dit schilderij op 13-jarige leeftijd in Brussel hebben gemaakt. Onmogelijk natuurlijk. Bovendien weet niemand hoe dat schilderij ooit hier in Dendermonde verzeilde.

Ook is er in dit geval absolute zekerheid over het feit dat hij in die periode in Brussel op het atelier van Van der Weyden werkte. Het is trouwens opvallend dat hij zich pas in Brugge vestigde het jaar na het overlijden van Van der Weyden in 1464.

En toen was Memling al een zeer welvarend man en duidelijk ook een gerenommeerde schilder. Reeds na een tien jaar bezat hij in Brugge zelfs twee stenen huizen, wat alleen de heel welgestelden zich toen konden permitteren.

En als je voor iemand als de hertog mag werken dan ben je beroemd en willen vele rijken zoals de hertog ook een portret van zich door deze meester laten maken. Zijn komst naar het rijke Brugge was ook commercieel een goede zet daar men er een kunstschilder met naam toen zeker kon gebruiken.

Heer van Dendermonde

Wat opvalt in dit verhaal is natuurlijk het jaar 1453 en het feit dat Filips De Goede (2) het ten geschenke deed aan de Onze-Lieve-Vrouwkerk van Dendermonde. Dit kan voor wie de geschiedenis van die periode wat kent echter niet geheel verbazen.

Vooreerst was Dendermonde als middeleeuwse heerlijkheid via een huwelijk in handen geraakt van de Graven Van Vlaanderen en de Bourgondische hertogen waren hun erfelijke opvolgers. Filips De Goede was dus ook Heer van Dendermonde. De Onze-Lieve-Vrouwkerk, een kapittelkerk, was dus in wezen ook zijn kerk.

Piet Buyse (CD&V), burgemeester en als historicus specialist in de middeleeuwse geschiedenis van zijn stad: “Filips De Goede heeft altijd een heel goede relatie gehad met Dendermonde en er veel voor gedaan. Zo zorgde hij ervoor dat de stad niet meer onder het allodium van Parijs viel. De stad kwam dus dankzij zijn tussenkomst los van Frankrijk.”

12de Eeuwse romaanse doopvont met 'Calvarie' van Antoon Van Dijck

De romaanse uit de 12de eeuw daterende doopvont met het uit 1629 daterende schilderij ‘Calvarie’ van Antoon Van  Dijck.

1453

Ook 1453 is geen toevallige datum. In 1451 brak er immers een opstand los van Gent, toen een der machtigste steden in het noordwesten van Europa, tegen Filips De Goede. Deze wou immers zelf in Gent belastingen heffen op zout en meel, toen twee belangrijke producten, en dat kon voor deze stad niet door de beugel.

Het werd een erg bloedige strijd met tienduizenden doden en ontzettend veel vernielingen in het gebied van Schelde, Leie en Dender. Daarbij kozen zowat alle steden in deze regio de kant van Filips De Goede. Alleen blijkbaar Ninove trok partij voor Gent.

In 1452 leken de krijgskansen in het voordeel van de Gentenaren te verlopen en trok het Bourgondische leger zich in de winterperiode terug in wat nu Frankrijk is. Waarna de Gentenaars van de gelegenheid gebruik maakten om de hen onwillige steden als Hulst, Oudenaarde en Dendermonde te brandschatten.

De hertog bestede echter die periode aan het verder versterken van zijn legermacht en viel de Gentenaars vanaf midden juni 1453 aan. Wat zijn beslag kreeg in Semmerzake met de Slag van Gavere die duurde van 18 juli tot 23 juli 1453 en eindigde met de vernietiging van het Gentse leger. Beiden hadden een 30.000 man troepen en de Gentenaars verloren er hiervan meer dan de helft.

Waarna de Gentenaars in hun ondergoed en blootvoets zich aan de hertog moesten overgeven en een deel van hun stedelijke privileges verloren. Het vermoeden is dan ook dat de hertog als een soort wederdienst voor de Dendermondse hulp en hun leed dit schilderij cadeau deed.

Antoon Van Dijck

Albert De Groote: “Filips De Goede had een traditie om schilderijen te schenken aan dergelijke instellingen zoals aan de abdij in Geraardsbergen.” Bovendien is dit ook een piëta, dat opgedragen is aan Maria, de moeder gods en dat is ook aan wie de kerk is gewijd. Ook hier is er dus zoals met de datum een logica te vinden. De puzzelstukken vallen als het ware in elkaar.

Onze-Lieve-Vrouwaltaar, Onze-Lieve-Vrouwkerk, Dendermonde

Onze-Lieve-Vrouwaltaar met ‘Kerstnacht’ uit 1631 van Antoon Van Dijck.

Deken Paul De Baere: “Als dit klopt dan is dat natuurlijk fantastisch nieuws. Als ik mijnheer De Groote moet geloven dan stelt dit werk onze twee werken van Antoon Van Dijck in de schaduw. Onvoorstelbaar bijna. We gaan dit nu zeker deskundig moeten laten onderzoeken.”

De Dendermondse Onze Lieve-Vrouwkerk is qua kunstgeschiedenis een van de belangrijkste kerken van het land en wordt door sommigen zelfs op gelijke hoogte gezet met Sint-Baafs in Gent. Piet Buyse: “Neem daar het Lam Gods weg en Dendermonde is op dit vlak waarschijnlijk rijker.”

Albert De Groote: “Voor mij is die waardevoller dan Sint-Baafs omdat er hier meer eenheid in zit. Het is een vooral gotische kerk terwijl Sint-Baafs qua stijl minder eenheid vertoont.” Buiten de twee werken van Van Dijck hang er ook nog o.m. werk van David Teniers de Oude.

Onze-Lieve-Vrouwkerk, Dendermonde - Interieur

De Onze-Lieve-Vrouwkerk dient gezien als een der voornaamste kunsthistorische kerken van het land. Ze is in de lente en de zomer vrij te bezoeken. Een gids is dan steeds aanwezig.

Verder is er ook ontzettend veel prachtig beeldhouwwerk en houtsnijwerk. Vooral de erg imposante romaanse doopvont alsmede de reeds in het nieuws gekomen preekstoel valt op. De kerk is in de lente- en zomermaanden op zaterdag en zondag van 14 uur tot 16u45 vrij te bezoeken (3). Er is dan steeds een stadsgids aanwezig.

Willy Van Damme

1) http://cageweb.be/meercat/x/cageweb-view?q=cgw01:000377851

2) Filips De Goede leefde van 1396 tot 1467 en regeerde over deze gewesten vanaf 1419 tot zijn dood.

3) De Dendermondse stedelijke musea hebben een aantal jaren geleden een ‘gids voor de collegiale Onze-Lieve-Vrouwkerk’ uitgegeven. Deze is normaal te verkrijgen bij de stedelijke musea.

Voor meer informatie kan men terecht op de stedelijke website http://www.dendermonde.be of bij de toeristische dienst van de stad op 052/21.39.56.

Advertenties

3 thoughts on “Heeft Dendermondse kerk een Hans Memling?

  1. Ik heb zelf het genoegen gehad de heer Albert de Groote aan het werk te zien tijdens een aantal boeiende ontmoetingen, de ogen van de heer de Groote zijn duidelijk geoefend en mogelijk heeft moeder natuur hem bedacht met een pakketje infra rood. Onderling contact is weggebleven.
    Maar ik ben na onze ontmoetingen regelmatig geconfronteerd geweest met onderliggende signaturen of tekens bij laat 16 e en begin 17 e eeuwse schilderijen.
    De heer de Groote heeft eveneens de kennis het middeleeuws geschrift te te kunnen lezen.
    Tijdens een ontmoeting aan de Universiteit te Louvain La Neuve met Mevr. Helene Verougstraete en enkele andere kunstkenners werd mijn ervaring bij de heer de Groote zeer sceptisch ontvangen. Het zou werkelijk fantastisch zijn dat eindelijk wetenschappelijk bewezen wordt dat kunstenaars uit die periode onderliggende tekens aanbrachten om zo te verwijzen naar de auteurs van het kunstwerk. Het interessante is dat soms meerdere kunstenaars onderliggend getekend hebben.
    In alle geval een boeiende materie, die op een eerlijke of beter gezegd correcte manier wetenschappelijk bevestigd nog stof in de kunstwereld zal doen opwaaien en menige toeschrijving doen herzien.
    Reeds in die tijd ontstonden er gerechtelijke geschillen naar de authenticiteit van kunstwerken
    mogelijk is dit één van de redenen van het onderliggend tekenen om zo de latere kopijen van het origineel te onderscheiden.
    Hopelijk krijgt dit initiatief de nodige ondersteuning vanuit de kunst wereld net zoals de geneeskunde die dagelijks vooruitgang boekt ten koste van oude voorbijgestreefde theorieën moet de kunstwereld deze veranderingen durven onder ogen te zien en naar een zelfde vooruitgang streven. De auteur kennen van een kunstwerk is interessant en boeiend maar het is het kunst werk wat voor zich moet staan en zichzelf verdedigen door uitstraling en kwaliteit ongeacht de schepper van het kunstwerk.
    Met veel genoegen heb ik met dit artikel kunnen vaststellen dat de heer de Groote nog steeds actief is en koester de hoop om elkaar nog eens te ontmoeten.

    Rudi Heselmans
    Antwoord:
    Bedankt voor deze reactie.
    Men moet de zaken steeds op een strikt wetenschappelijke wijze aanpakken. Zoals de heer Hüsken ben ik van oordeel dat je bij onderzoek alles moet geloven en gelijktijdig niet moogt geloven.
    Je moet gewoon alles op basis van de feiten onderzoeken en niet met oogkleppen en dus vooringenomen die zaken wegwerpen die niet passen in je al bestaande visie.

    Toen ik van het verhaal hoorde ben ik dan ook met open vizier vertrokken. Van de Vlaamse Primitieven en Hans Memling kende ik amper iets. En nog minder van dit detailaspect – dat wel zeer belangrijk blijkt te zijn – van het handtekenen door middeleeuwse kunstschilders.

    Wat je hier schrijft klopt natuurlijk geheel en ik merk het hier ook al aan enkele reacties die duidelijk getuigen van vooringenomenheid. Wie geschiedenis wil bestuderen moet zich houden aan de feiten en daar hoort dit aspect van het handtekenen absoluut bij.

    Maar wel kan de huidige techniek met röntgenstralen vermoedelijk dus zekerheid brengen. Daarom dat dit type onderzoek in deze zaak essentieel is. Het zal ook voor de heer De Groote belangrijk zijn.

    Voor ik hem sprak was hij voor mij een onbeschreven blad. Ik heb vrij langdurig langs de telefoon met hem gesproken en stelde daarbij al de nodige vragen om te zien hoe betrouwbaar hij was. En dat is hij.

    En bovendien blijkt zijn theorie wonderwel te kloppen met de datum en de politieke toestand toen in Dendermonde. Zoals ik schreef: de puzzelstukken vallen in elkaar. Nu alleen nog de stempel van authenticiteit.
    Willy Van Damme

  2. Ik denk dat voor al wie in Dendermondse cultuur, in het bijzonder het patrimonium van de OLV kerk, geïnteresseerd is, dit verder moet onderzocht worden. Hoogst benieuwd.
    Peter Beeckman
    Antwoord:
    U bent zeker niet de enige die hiervoor interesse heeft. Nu komt het er op aan om dit zo snel mogelijk te laten verifiëren met dat systeem van die röntgenstralen. Een andere goede methode is er niet.
    En dan is het als het klopt – zoals ik sterk vermoed – … feest.
    Willy Van Damme

    • Ik vermoed dat zelfs met infrarood reflectografie het mogelijk is om onderliggende tekens en signaturen waar te nemen. Of je hier voor naar Delft moet, is mogelijk niet noodzakelijk tenzij de apparatuur daar het meest geschikt is voor het schilderij.
      Rudi Heselmans
      Antwoord:
      Het verhaal wordt hier al druk bekeken en zal morgen normaal ook o.m. het Laatste Nieuws halen. Je idee hier zal hier zeker dus door derden bekeken worden en hopelijk meegenomen worden bij de discussies.
      Willy Van Damme

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s