Paul Putteman – De slag om Dendermonde van september 1914

Het jaar 2014 wordt in Dendermonde en op veel plaatsen elders in het land het jaar om de eerste wereldoorlog, de Groote Oorlog, te herdenken. In de ochtend van 4 september, nu straks 100 jaar geleden, viel Dendermonde in handen van het oprukkende Duitse leger en die installeerde in het Dendermondse een waar terreurregime met standrechtelijke executies, gijzelnemingen, plunder en brandstichtingen. Dendermonde werd bijna geheel in brand gestoken.

DF.2013.1. (11)

Doordat Dendermonde tussen 9 en 29 september 1914 terug in handen van de Belgen was gevallen konden er veel foto’s van de vernielde stad worden genomen en getuigenissen verzameld. In juli van 1914 ging het Ros Beiaard (dus na de schoten in Sarajevo) nog uit en keek men hoopvol naar een rijke toekomst. Weken later was er alleen nog maar puin over. (Foto Stedelijke fototheek)

Een rijke stad wordt ruïne

Het was mogelijks de zwartste episode uit de meer dan 1000 jaar oude Dendermondse geschiedenis. Wat in augustus 1914 nog een rijke en economisch belangrijke stad was werd plotsklaps omgetoverd tot een sociaal-economisch achtergesteld gebied, een ruïne. Tot in de jaren zestig van de vorige eeuw, dus vijftig jaar later, leefden er nog steeds mensen in houten noodwoningen.

Om de stad werd tussen 4 september en 7 oktober, vijf weken lang, tussen het Belgische leger en de Duitsers hard gevochten.  En nochtans is er hierover weinig gekend. Zelfs in het magistrale boek van de Aalsterse historica Sophie De Schaepdrijver over de Groote Oorlog ‘De Groote oorlog – Het koninkrijk België tijdens de eerste wereldoorlog’ komt dit verhaal niet eens voor.

Ook in Dendermonde zijn er amper mensen die weet hebben van de ware aard van de gebeurtenissen toen tijdens die barre septemberdagen van 1914. En nochtans heeft dit ook grote gevolgen gehad. De uitvallen van het Belgisch leger in die dagen en de herovering van de stad op 9 september speelden naast enkele andere belangrijke elementen mee een rol bij de cruciale slag aan de Marne boven Parijs.

En toen verloor Duitsland feitelijk de oorlog. Niet direct uiteraard, maar na de gevechten aan de Marne bleek Parijs voor Duitsland onbereikbaar en ontaarde alles in de gruwelijke stellingenoorlog en uiteindelijk de smadelijke nederlaag van de troepen der Duitse keizer.

Oudheidkundige Kring Land van Dendermonde

Dendermonds politiezonechef Paul Putteman heeft over dit deel van de Groote Oorlog een boek geschreven met als titel ‘Bange Septemberdagen’. Het wordt vrijdagavond aan het publiek voorgesteld tijdens de jaarvergadering van de Oudheidkundige Kring van het Land van Dendermonde. Die gaf het uit als het jaarboek 2013 van de vereniging.

Het werd met zijn meer dan 400 pagina’s een meer dan stevig werk. En met een omvangrijke en zeer gevarieerde bronnenlijst geeft het ook een zeer goede indruk. Het oogt op wetenschappelijk vlak dan ook erg degelijk. Geschiedschrijving zoals het hoort en er meer van zou moeten te zijn.

Paul Putteman

Paul Putteman is geen historicus maar hier met ‘Bange septemberdagen’, zijn proefstuk, bewees hij een degelijk amateurhistoricus te zijn.

Hij gebruikte niet alleen Belgische militaire bronnen of lokale al vroeger gepubliceerde werken maar ook private archieven zoals die van de familie van oorlogsburgemeester Leo Bruyninckx, Duitse oorlogsgeschriften en publicaties en uiteraard Britse, Amerikaanse en Franse documenten en boeken. Het is ook mooi en op een nuttige wijze geïllustreerd.

Het moet hierover dan ook niet alleen het eerste alles omvattende werk zijn maar ook het ultieme. Daarna – zo lijkt het toch – kan er alleen nog over minder belangrijke details verder geschreven worden. Een fikse krachttoer voor een politieman, oud-rijkswachter en ex-student van de militaire school. Een gesprek.

Is dit uw eerste boek en hoe kwam U er toe?

Buiten wat geschriften over politiezaken is dit mijn eerste werk. Als kind hoorde ik thuis verhalen over zware misdaden die men toen tegen familieleden pleegde. Ik ben dit een paar jaar geleden uit nieuwsgierigheid eens gaan onderzoeken en dat bleek te kloppen. Dit nagaan ging ook vrij goed. Ik kreeg zelfs vlot het verslag van de dokter in handen die de autopsie had gedaan van mijn verre oom. Bleek dat men die gewoon levend had begraven. En dan ben ik mij beginnen afvragen waarom de Duitsers zich in ‘s hemelsnaam zo hadden vergrepen aan wat toch onschuldige en machteloze burgers waren. Ook het militaire aspect boeide mij wel. ik had immers ook nog op de kadettenschool van het leger gezeten.

Het Schlieffen -Molkteplan Duits leger 1914

Reeds in 1906 maakte men in Duitsland het Von Schlieffenplan op voor de verovering van België en Frankrijk. Nochtans had Pruisen en zo Duitsland het neutraliteitsverdrag van 1839 voor België ondertekend. Het bleek voor Berlijn een vodje papier. Zie op de kaart hoe men het westen en noorden van België in het plan links liet liggen.

Wat krijgt men in het boek te lezen?

Eerst geeft ik een schets van de algemene toestand in Europa toen met de aanleiding voor de oorlog en ook met een beschrijving van het Duitse aanvalsplan. Dan komt in hoofdstuk 2 de manier waarop België zich hierop voorbereidt met nadien dan de wijze waarop men zich toen in Dendermonde organiseerde. Hoofdstuk 4 bespreekt dan de gevechten om Dendermonde. Zo zoek ik naar de vraag waarom men pas zo laat in Dendermonde arriveerde en men de stad niet bezet kon houden. Dat had dan weer te maken met de behoeften van het Duitse leger elders. Bij Parijs werd er zwaar gevochten en in Oost-Pruisen waren de Russen in de aanval gegaan. Men had gewoon onvoldoende troepen om de stad te houden en Antwerpen echt onder druk te zetten. Het is de eerste maal dat de gevechten om Dendermonde in het groter geheel van de oorlogvoering worden geplaatst. Het verklaart het heen en weer gaan van de krijgsverrichtingen hier. Zo is er de vraag waarom het toch succesvolle offensief van 26 en 27 september plots werd afgebroken. De officieren daar begrepen dat niet. Maar het was een actie die men deed op vraag van de Fransen die zo meer armslag wilden hebben aan de Marne. De terugtrekking van 27 september was trouwens al voor de start van die aanval gepland.

De van 6 tot 13 september durende slag om de Marne speelde dus een belangrijke rol in de krijgsverrichtingen hier?

Inderdaad. Zo is het Duitse korps dat Dendermonde op 4 en 5 september vernielde onmiddellijk daarna naar Frankrijk gestuurd omdat men hen nodig had. Van de zes Duitse divisies bleven er rond Antwerpen maar drie meer over die dan tegenover zeven Belgische stonden.  Vandaar dat Belgisch offensief op 9 september, de tweede uitval vanuit Antwerpen, toen de slag aan de Marne volop bezig was. De Duitsers hebben onmiddellijk een 70.000 man naar hier moeten sturen om hun aanvoerlijnen die voor een belangrijk deel via het Brusselse spoorwegknooppunt en Charleroi liepen te beveiligen. Zonder die spoorwegen zouden ze zware problemen met hun aanvoerlijnen hebben want de gewone wegen waren toen nog erg slecht. Uiteindelijk waren de Belgen op 27 september bij hun derde uitval tot bij Merchtem en Asse geraakt, hadden ze het Aalsterse stadscentrum bevrijd en zuidelijker in Welle de Dender overgestoken. Het zijn deze aanvallen die ervoor zorgden dat de Duitsers verzwakt aan de Marne stonden. De Duitse troepen die hier zaten kwamen daardoor gewoon te laat. Ze werden pas op 11 september naar Frankrijk gestuurd en dan was de slag feitelijk al verloren. Ook was het Russische leger veel vlugger paraat dan de Duitsers hadden gedacht en diende men daarom snel troepen van het westen naar het oosten te voeren. Een derde element was de gebrekkige coördinatie tussen het eerste Duitse leger van Alexander von Kluck en tweede leger van Karl von Bülow waartussen een gat was gelaten. En dat zagen de Fransen natuurlijk en die kregen daarbovenop ook Britse steun. En de slag aan de Marne is echt cruciaal geweest voor de finale afloop van de oorlog vier jaar later.

Positie troepen op 22 augustus 1914

Op deze kaart is duidelijk de sterke verdedigingsgordel omheen Antwerpen te zien. Het verklaart waarom men voor Dendermonde opteerde om de Schelde over te steken en zo die vestiging en ook het Belgische leger te omsingelen.

Hoe was de positie van het Belgische leger?

Dat leger was natuurlijk veel zwakker dan het Duitse. Daarom ook dat dit een andere strategie toepaste en niet in een open gevecht met de Duitsers ging maar een soort guerrillaoorlog voerde. Een open veldslag kon men niet aan. Men viel met de fiets in kleinere groepen en vertrekkend vanuit een der forten de Duitse troepen aan en trok zich desnoods snel terug. De Duitsers dachten ook dat ze snel dat Belgische leger zouden verslagen hebben. Eens Brussel ingenomen vermoedde men dat de strijd hier wel zou gestreden zijn. Ze zagen dus niet het nut in om steden als Mechelen, Dendermonde, Gent en Antwerpen aan te vallen. Die spoorwegen richting Frankrijk interesseerden hen, de rest niet echt. Maar dat bleek een misrekening te zijn. En dus kwamen ze hier pas op 4 september toe omdat ze toen inzagen dat het Belgisch leger zich had ingegraven in Antwerpen en een blijvend gevaar was. En Antwerpen was toen de grootste vestiging in de wereld met 35 forten en schansen en dit in een dubbele ring omheen de stad. Met daarbij dan nog de wallen. Daarom ook kon men de brug in Temse niet innemen en moest men wel afzakken naar Dendermonde, waar de volgende brug over de rivier lag. Het Belgisch idee was dat de Engelsen dan met hun vloot de Schelde zouden opvaren om zo met hun steun vanuit Antwerpen de Duitsers in de rug aan te vallen. Maar het neutrale Nederland weigerde de Britten de doorgang op de Schelde.

Hoe viel Dendermonde dan toch?

Na de aanval van 26 en 27 september kregen de Belgen het hier erg lastig. De Duitsers hadden toen veel artillerie samengetrokken en ten zuiden van Antwerpen een zestal divisies en wat brigades verzameld, een 120.000 man. Ze poogden dan kost wat kost de Schelde hier over te steken. Op 29 september nemen ze de stad terug in en in de nacht van 1 op 2 oktober willen ze hier echt de linkeroever bereiken. Maar de Belgen doen de brug dan toch springen en dus lukt het de Duitsers hier niet om de linkeroever te bereiken. Er wordt dan ook zwaar geschoten op de Belgische verdediging maar die was te sterk.

Aanval op Dendermonde van 4 september 1914

Deze kaart toont duidelijk de snelheid waarmee het Duitse leger op 4 september Dendermonde veroverde. Men begon ten zuiden van Lebbeke om 4u30 en was al om 10 uur aan de Schelde. De forten om Dendermonde zoals Fort Rozenbroek aan de grens met Lebbeke en de haastig gegraven gracht rondom de stad plus de stadswallen bleken nutteloos.

Maar ze raken dan toch over de Schelde?

Daarna pogen ze vermoedelijk dan een oversteek te doen in Baasrode. De Belgen in Kastel op de linkeroever horen plots veel getimmer op de scheepswerven in Baasrode en vermoeden dat men er een pontonbrug wil maken. Vanuit het fort van Bornem werden die werven daarom kapot geschoten. Vanaf 4 oktober beginnen de Duitsers dan met zeer zware bombardementen in Schoonaarde en Berlare. Dat oversteken lukt hen in de nacht van 6 op 7 oktober. De Duitsers hebben op dat ogenblik 2 bataljons over de rivier tegen 1 bataljon Belgen. Eerst lijken de Belgen het er te halen maar door de erg intense Duitse bombardementen moeten de Belgen zich ‘s avonds terugtrekken tot de Polsgracht tussen Zele en Berlare. Waarna de Duitsers de volgende nacht vlakbij in Eegene een pontonbrug bouwen en hun zwaar materiaal overbrengen samen met vele duizenden soldaten. Antwerpen is dan feitelijk omsingeld. Het gros van het Belgisch leger, een 75.000 man, is echter wel al uit Antwerpen weg maar een divisie, de vestingtroepen en een Britse brigade blijven achter en geven zich dan maar liever over aan de Nederlanders.

Waarom stak men dan Dendermonde in brand? Er was daar het verhaal van de vrijschutters. Was dat de oorzaak?

Om dat te vatten moet men teruggaan naar de geest van die tijd en de mentaliteit die toen in Duitsland heerste. Duitsland zag zichzelf als de bakermat van de beschaving die Europa moest overheersen. Na de Duitse eenmaking onder de erg geslepen kanselier Bismarck werd het land snel de grootste mogendheid in Europa. Zij voelden zich beter dan de rest, cultureel superieur. Reeds in 1906 bestond er een concreet plan om eerst Frankrijk te veroveren en nadien dan Rusland te pakken. Het ontwerp van graaf Alfred von Schlieffen dat men aangepast door Helmuth von Moltke in 1914 gebruikte dateert uit 1906. Er was ook grote onvrede over het feit dat men weinig kolonies bezat. Daarvoor was men te laat gekomen. Bovendien vonden ze dat die kleine staatjes zoals Nederland en België maar best konden verdwijnen. Men wilde Europa veroveren en begin 1914 ziet men in de Duitse pers verhalen verschijnen over hoe ondraaglijk de toestand met een klein gehouden Duitsland wel was. Ook aan hun universiteiten heerste die opvatting. Men wou echt oorlog voeren, de wereld redden door hen de Duitse cultuur op te dringen.

Paul Putteman

Paul Putteman aan de plek waar vroeger de Scheldebrug lag waarvoor zolang gevochten werd. Ze lag in die periode in de verlenging van de Veerstraat met de Gauwweg in Grembergen. De Veerstraat vormde toen het lokale schipperskwartier, incluis de huizen van plezier.

En dat had gevolgen voor de militaire strategie?

Duitsland had natuurlijk het verdrag van Den Haag van 1899 over oorlogsvoering en krijgsgevangen en zo ook de bescherming van de burgers ondertekend, maar onder meer kanselier Otto von Bismarck, de man van de Duitse eenmaking, had daar zo zijn ideeën over. Voor hem waren verdragen iets dat je feitelijk niet hoefde te respecteren als daar nood aan was. Het Duitse leger stelde in de instructies wel dat men dit verdrag diende na te leven maar daar werd steeds bijgevoegd dat het eerste doel altijd de militaire objectieven zijn. Komen die in gevaar dan moet je dat verdrag negeren. Aan de militaire school werd dan ook onderwezen dat als er het gevaar was door burgers beschoten te worden je dan heel radicaal tegen hen mocht optreden. Standrechtelijke executies van burgers waren in hun visie geen probleem. Men gaat daarbij zelfs terug op de theorieën van Carl von Clausewitz uit 1830 die stelde dat een humanitair gevoel gevaarlijk was voor de militair want ze kunnen hem afleiden van zijn doel.

Wat er dus gebeurde in de zogenaamde martelaarsteden Visé, Sambreville, Aarschot, Leuven, Andenne, Dinant en Dendermonde was hiervan een gevolg en dus speelde dit verhaal van franc-tireurs geen rol?

Hun militaire richtlijnen lieten dat toe. Ze zaten echter ook met het trauma van hun oorlog van 1870 tegen Frankrijk toen zij met franc-tireurs te maken hadden gekregen. Ze gingen er daarom vanuit dat dit in België ook zou gebeuren. Je kreeg dan onmiddellijk na de inval in de Duitse pers verhalen over Belgische burgers en vooral vrouwen die Duitse soldaten vermoorden en zelfs hun ogen uitstaken. Zelfs in ziekenhuizen. Er was onder die soldaten als gevolg daarvan een gemengd gevoel en de overtuiging dat dit zo was. Er staat in het boek een in Lebbeke ontdekte brief van een Duitse soldaat die zijn broer waarschuwt dat als hij naar België komt moet oppassen voor de burgers. Dat was allemaal gelogen maar werd blijkbaar bewust via de pers verspreid om zo een sfeer te scheppen.

Het Duits leger had bij hun verovering van Dendermonde toch alle nodig materiaal al mee om de stad in brand te steken?

Het materiaal voor brandstichting was een vast onderdeel van de Duitse troepen. De pioniers bouwden bruggen maar hadden ook alles om te vernielen, gebouwen in brand te steken. De Duitse soldaten waren er echt van overtuigd dat burgers voor hen een gevaar waren. En zodra er op hen geschoten werd dan stelde men nogal snel: ‘burgers hebben op ons geschoten’. Veel heeft ook te maken met de guerrillatactiek van het Belgisch leger die zich met hun fietsen en in kleinere groepen snel verplaatsten en daar toesloegen waar ze konden. Ze verscholen zich ook al eens in burgerhuizen. Want een open gevecht tussen grote eenheden konden de Belgen nooit winnen. Dat wist onze generale staf. Vandaar die strategie van een kat- en muisspel vertrekkend vanuit hun forten. Zo was er ten noorden van Lebbeke een versterking waar de Belgen post vatten, onder meer in huizen. Het gevolg is dat de Duitsers zich uit weerwraak er vergrijpen aan de burgers in de buurt en 16 burgers executeren, anderen als gijzelaars nemen, velen naar Duitsland voeren en enkelen bij de verovering van Dendermonde voor zich uitdrijven als levend schild.

Dendermonde - Toestand vernielingen van 4 september 1914 Dender

Op deze kaart zijn nog duidelijk de eeuwenoude versterkte omwallingen van de stad te bemerken. Wat op deze kaart ook te zien is zijn de vernielde woningen die hier gearceerd werden.

Had het ook niet te maken met de woede dat het Belgisch leger zich toch verzette en wou men ook zo geen terreur zaaien om de bevolking onder controle te houden?

Inderdaad, maar men wou hiermee ook het Belgisch leger demoraliseren en hen tot overgave dwingen. Zo had het Belgisch leger in Vlaams-Brabant vlakbij Limburg een spoorweg vernield en voor de Duitsers was het onmiddellijk zonneklaar dat burgers dit hadden gedaan. Ze hadden immers geen Belgische militairen gezien. En dus namen ze er een pak gijzelaars. Ook stelden ze in een aanplakbrief dat bij een volgende actie ze in het dorp waar een aanval had plaats gehad een serie mensen als represaille zouden neerschieten. Geen pardon was de teneur van die aanplakbrieven. De praktijken van Duitsland later in de Tweede wereldoorlog in de Sovjetunie gebeurden dus toen ook hier.

Is er enig idee hoeveel mensen er hier sneuvelden?

In Lebbeke die 4de september waren er dertig burgerdoden en in Sint-Gillis toen 45. In Dendermonde was het met 4 doden beperkt daar de bevolking grotendeels al gevlucht was. Al die gegijzelden werden toen naar Duitsland gestuurd en er zeer slecht behandeld. Armand Dubois, op dat ogenblik de burgemeester van Lebbeke, klaagde over die wegzendingen bij de staf van de divisie die de gemeente bezette maar pas het jaar nadien tussen februari en april kwamen ze terug. De lokale Duitse bevelhebber vond die gijzelnemingen echter logisch want zo, stelde hij, wilde men verhinderen dat de mannen verzet zouden plegen.

En om hoeveel gesneuvelde militairen ging het?

Relatief weinig omdat generaal-majoor Erasme Joseph Warnant die hier het bevel voerde zich die 4de september snel terugtrok. Iets waarvoor hij nadien een fikse uitbrander kreeg en zijn carrière een knak kreeg. Zijn weduwe kreeg nadien zelfs geen legerpensioen. Op 6 uur tijd was men door Lebbeke, Sint-Gillis en Dendermonde getrokken tot in Grembergen. De Duitsers waren toen ook met tienmaal meer manschappen en hadden veel beter materiaal. Volgens een Duitse generaal in Aalst verklaarde zouden er rond Dendermonde in die periode een 4.000 Duitse soldaten gesneuveld zijn. Wat mij echter teveel lijkt, het kan bijna niet. Bij het offensief van 26 en 27 september waren er langs Belgische zijde een 200 gewonden en 40 doden. Over het geheel van doden en gewonden in het Dendermondse in deze periode zijn er echter geen cijfers bekend.

Tegenaanval Belgisch leger vanuit de regio Dendermonde van 26-2

De succesvolle derde uitval van het Belgische leger vanuit de vestiging Antwerpen. De eerste was nog in augustus toen Dendermonde nog niet bezet was. De tweede op 9 september toen men de stad bevrijdde. In Welle (Denderleeuw) stak de Belgische cavalerie op 27 september de Dender over en beschoot men de Duitse stellingen nabij Asse. Verder mocht men niet gaan en diende men zich terug te trekken. Die cavalerie bevrijdde ook het Aalsterse stadscentrum.

In hoeverre werden de Duitse gruweldaden in Dendermonde uitgespeeld in de propagandaoorlog? Dendermonde was in die zin uniek daar het de enige door de Duitsers vernielde stad was die men heroverde en waar journalisten dan vrij foto’s konden maken en praten met overlevenden.

Zeer zeker. Die wandaden werden diplomatiek uitgespeeld om de Amerikanen aan hun zijde te krijgen. Zo stuurde men op zeker ogenblik een ministeriële missie naar de VS die een gesprek had met president Woodrow Wilson. Waarna de Duitsers onmiddellijk ook in actie schoten en daarbij tegenover Wilson de Belgische burgers beschuldigden van grove misdaden. Het bezoek van de Belgen was echter succesvol, de interventie van de Duitsers niet. De Belgische regering was dan ook erg tevreden met het resultaat. Het was de eerste maal dat Wilson zich zo uitsprak tegen Duitsland en in die rapporten kwam ook Dendermonde ter sprake, naast dan natuurlijk het lot van de andere vernielde steden. Ook de Amerikaanse en Nederlandse verslaggevers trokken toen ze Dendermonde bezochten echter allen de kaart van wat toen ‘poor little Belgium’ was.

Op welke bronnen baseerde je dit werk?

Er zijn de Belgische velddagboeken die de verschillende regimenten moesten bijhouden, het familiearchief van de toenmalige Dendermondse burgemeester Leo Bruyninckx dat voor de eerste maal openbaar komt, materiaal van de Benedictijnenabdij in de stad, veel militaire archieven, ook Duitse. Verder private correspondentie, officiële Duitse documenten, het materiaal van Henri Davignon die toen minister van Buitenlandse Zaken was. Een waslijst aan materiaal uit heel verschillende hoeken. Interessant is het verhaal van een Duitse priester die op vraag van de Duitse bisschoppen op onderzoek ging. Dit kwam doordat ons episcopaat protesteerde tegen de behandeling van de Belgische priesters door het Duitse leger dat ook vooral uit protestanten bestond. In het in 1915 verschenen rapport schrijft die man dat de Duitse verhalen allemaal gelogen waren. Het was koren op de molen voor onze regering natuurlijk. Een boeiend verhaal. De propaganda van toen bestaat zoals ik in de epiloog schrijf nog steeds, men fantaseerde er op los, zoals ook nu. Ik heb bewust verder beide kanten aan het woord gelaten.

Vernielingen Dendermonde 4 september 1914 - Boekje Nele Cleempu

Dendermonde werd op een paar herenhuizen na op 4 en 5 september bijna geheel verwoest. De gespaarde herenhuizen dienden vooral om de Duitse officieren te herbergen. (foto’s met dank van het echtpaar Jan Pauwels – Nele Cleemput)

Willy Van Damme

Het boek ‘Bange Septemberdagen’ van Paul Putteman is te bekomen in de Dendermondse stadsmusea voor 22,5 euro. Het is ook per post te verkrijgen mits storting van 28 euro op rekeningnummer BE49 0017 1643 1871 en met vermelding van naam en adres. Het is gratis voor de leden van de Oudheidkundige Kring van het Land van Dendermonde. ‘Bange Septemberdagen’ is 411 pagina’s dik, bevat 25 kleurkaarten en een 220 foto’s, prentkaarten en andere illustraties. Het wordt vanavond in het Dendermondse stadshuis door de auteur aan het publiek voorgesteld. 

Advertenties

3 thoughts on “Paul Putteman – De slag om Dendermonde van september 1914

  1. In een zoektocht naar achtergrond-informatie voor een kortverhaal op deze weblog gekomen en nu al meer dan een uur ‘verloren’ aan lezen. Heerlijk! Veel interessante grote en kleine dingen waar ik ofwel niets van wist en zeker iets mee kan. Dank!
    Dieuwke
    Antwoord:
    Bedankt voor deze ruiker bloemen. ik wens je succes bij je zoektocht en hier nog veel leesgenot.
    Willy Van Damme

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s