Schelde baart archeologische schatten

Bij veel historici en archeologen was het zowat een dogma dat de Scheldevallei qua archeologisch onderzoek naar menselijke beschaving weinig of niets te bieden had. Het gebied is te laag gelegen, te drassig en moerassig om bij graafwerken veel op te leveren. Mensen woonden op hoogten en daar moest men zoeken. In Dendermonde betekende dit dat men bij voorkeur zocht op plaatsen als het Hoogveld en de 8 à 9 meter hoge site van het oud Klooster. En inderdaad er werden daar de voorbije decennia al veel interessante opgravingen gedaan.

Scheldeveer Schellebelle

De Schelde heeft duidelijk nog veel schatten voor ons in petto. Hier het Scheldeveer in Schellebelle aan de Aard.

Die visie op de Schelde dient nu bijgesteld na de recente opgravingen door archeologen van het Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed die gebeurden naar aanleiding van de Vlaamse overheidsplannen om langs de Schelde enkele overstromingsgebieden te maken, Sigma II. Voor het eerst werd nu in de Scheldevallei op een doordachte wijze archeologisch vooronderzoek gedaan. En de archeologen vielen van de ene verbazing in de andere. De geschiedenis van de Scheldestreek in het Dendermondse dient herschreven.

Om gericht te zoeken werd eerst de loop van de rivieren in kaart gebracht vanaf de laatste ijstijd in 15.000 VC tot nu. Er was toen immers nog geen sprake van de Schelde zoals iedereen die nu kent. Die zal pas rond 800 VC min of meer haar huidige vorm krijgen. Voorheen liep het water via allerlei geulen naar de zee. Zo waren er in Vlassenbroek blijkbaar twee geulen, een noordelijk en een zuidelijke.

De Schelde in Sint- Amands

De machtige Schelde, hier in Sint-Amands a/d Schelde, kreeg min of meer haar huidige vorm rond 800 VC en lijkt nu een invalsweg geweest te zijn voor de eerste bewoners die in onze streek arriveerden.

Eens dat in kaart gebracht werden bij een aantal geulruggen diepe gleuven gemaakt en tot 5 meter diepe boringen gedaan. Het leek wel of men de jackpot aanboorde. Zo werden er in Vlassenbroek aan de noordelijke geul tot nu een zestal jagerskampen ontdekt uit het het mesolithicum en het neolithicum. Het mesolithicum start hier rond 10.000 VC met het definitief einde van de ijstijd en het arriveren van van de eerste mensen afkomstig uit Zuidoost-Europa. Het neolithicum of de laat-steentijd start rond 5000 VC wanneer ook de landbouw geleidelijk haar intrede doet en stilaan dorpen ontstaan.

Die kampementen bevatten vuurstenen, afval ervan, aardewerk en veel nog vrij intact gebleven organisch materiaal. Waarbij die nederzettingen steeds vlakbij het water werden gevonden. Wat doet vermoeden dat de emigratie vanuit Zuidoost-Europa toen vooral via de rivieren gebeurde. Het organisch materiaal gaf de onderzoekers ook al een beter idee van de evolutie van de landbouw in onze regio.

Niet verbazend blijkt dit vooral onder de Romeinen een grote vlucht te hebben genomen. De landbouw zelf is volgens de onderzoekers in onze streken pas rond 4000 VC geleidelijk aan ontstaan.  De vondsten in Vlassenbroek en Wichelen behoren blijkbaar tot de oudste ooit ontdekt in het lager gelegen gedeelte van België. Het ontdekken van vuurstenen hier betekent natuurlijk dat er toen al een handel in vuurstenen moet geweest zijn want die waren in de regio normaal niet aanwezig. 

  Vlassenbroek

In Vlassenbroek werden de voor Dendermonde tot heden oudste sporen van menselijke beschaving ontdekt

Ook over het water in Moerzeke en over de Durme in Sombeke ontdekte men dergelijke kampementen. De grootste verrassing viel de archeologen echter te beurt in de Bergenmeersen in Wichelen en de Wijmeersen in Schellebelle op de linkeroever aan de wijk Den Aard nabij het Scheldeveer. Zo werd aan de Wijmeersen bij proefopgravingen een Romeinse vesting gevonden daterend uit de eerste eeuw waarvan de bewoning zelfs verder ging tot in de 5 à 6 de eeuw. Wat niet zoveel voorkomt daar de Romeinen zich rond 250 terugtrekken achter hun met forten versterkte heerweg tussen Boulogne en Tongeren/Keulen. Waardoor er in Noordwest-België een soort niemandsland ontstaat.

Hier aan de Wijmeersen werden o.m. dakpannen, fundamenten, sierraden en luxe-aardewerk gevonden. Ook op de rechteroever in de in een Scheldebocht gelegen Bergenmeersen kreeg men een verrassing van formaat. Hier ontdekte men via boringen de resten van een ijzerertsmijn die in de negende eeuw in gebruik was, de tijd van Karel De Grote en de invallen der Vikingen. Volgens een van de betrokken archeologen was Wichelen onder de Ottoonse Keizers (*) een belangrijk centrum en zou het zelfs een soort privédomein geweest zijn van keizer Otto II.  De Ottoonse keizers heersten over Oost-Francia, het oostelijke deel van het rijk van Karel de Grote, het latere Duitsland. Die waren via huwelijken en oorlogen ook meester geworden van de Schelderechteroever die zij na de nederlaag van de Noormannen bij Leuven in 891 onder Hendrik I begonnen te versterken. Volgens een van de betrokken archeologen was Wichelen toen een belangrijk centrum en de persoonlijke eigendom van keizer Otto II. Uiteraard werden ook hier resten van jagerskampementen uit het mesolithicum en neolithicum gevonden.

Graafwerken Hoogveld J

De graafwerken op Hoogveld J leverde de tot dan oudste sporen van menselijke beschaving in Dendermonde op teruggaande tot de bronstijd, ongeveer 2000 VC. Amper een goed jaar later geklopt door die van het VIOE in Vlassenbroek, bakermat van de Dendermondse beschaving?

Zowel in Dendermonde als in Wichelen en Hamme viel iedereen zowat uit de lucht. Het graafwerk was gebeurd door mensen van het Vlaams Instituut voor Onroerend Erfgoed (VIOE), een dienst van het gewest, en die hoeven de lokale of provinciale diensten niet te verwittigen. Zowel de Dendermondse stadsarchivaris Aimé Stroobants als beider burgemeesters waren wel erg blij verrast. “Dit zijn veruit de oudste vondsten hier ooit gevonden. We hebben nog maar recent de toch belangrijke ontdekkingen rond de bronstijd op het Hoogveld gehad en nu dit. Wij gaan onze geschiedenis terug moeten herschrijven.”, stelde Dendermonds burgemeester en historicus Piet Buyse (CD&V).

Een ietwat zelfde reactie bij de Dendermondse stadsarchivaris Aimé Stroobants: “Er is ons steeds voorgehouden dat het Scheldelandschap niet interessant was en nu dit. Het toont dat men mits veel goede wil en doorgedreven onderzoek nog veel zal te weten komen over ons verleden. Wel zou men ons minstens toch mogen verwittigd hebben over die belangrijke resultaten.” Ook in Wichelen viel men van verbazing bijna omver. Burgemeester Kenneth Taylor kon het eerst zelfs amper geloven: “Dit is mooi en die Sigmaplannen waar wij ons altijd wat tegen verzet hebben leveren nu toch iets heel moois op. Misschien moeten wij dit materiaal later hier tentoonstellen. Dit is zeer belangrijk voor onze gemeente.”

Het is nu wachten op de resultaten van de in de lente van volgend jaar in Vlassenbroek en de Bergenmeersen geplande nieuwe opgravingen.

Willy Van Damme

Extra informatie over deze opgravingen kun je vinden op het volgende internetadres:

http://www.sigmaplan.be/uploads/Publicaties/Sigmakrant3.pdf

* De Ottoonse keizers waren toen de machtigste vorsten in West-Europa en benoemden in Rome naar hartenlust pausen.

– Otto I, zoon van Hendrik I regeerde over Oost-Francia van 936 tot 973. Onder zijn bewind wordt de westelijke Scheldegrens met een fortengordel verstevigd. Met burchten in Valenciënnes, Ename, Dendermonde en Antwerpen tegen Vikingen, West-Francia (Frankrijk) en diens vazal, de immer machtiger wordende graven van Vlaanderen.

– Otto II, zoon van Otto I, regeerde van 973 tot 983

– Otto III, zoon van Otto II, regeerde, deels als minderjarige onder regentessen, van 983 tot 1002.

Advertenties

8 thoughts on “Schelde baart archeologische schatten

  1. Pingback: België – Schelde baart archeologische schatten

  2. Als schepen van cultuur van Wichelen, ben ik blij verrast dit schitterend nieuws te lezen. Lang werd verondersteld dat in de Bergenmeersen, aan de Schelde, er vermoedelijk geen “wooncultuur” is geweest, terwijl nu blijkt dat er zelfs een belangrijk centrum moet geweest zijn.

    Wichelen zal hierdoor op de historische kaart gezet worden. Deze belangrijke ontdekkingen moeten en zullen dan ook de nodige aandacht krijgen in Wichelen.

    Aan de auteur : dank u voor deze bijzonder interessante bijdrage.
    Yvan De Coninck, Wichelen

    Antwoord: En U bent bedankt voor uw commentaar. Ik kom uiteraard op deze ook nationaal belangrijke zaak zeker nog terug.
    Het onderzoek toont aan dat de prehistorische mens dicht bij rivieren en plassen leefde, wat hij deed zoals trouwens de dieren, en men voor archeologisch onderzoek die gebieden niet mag veronachtzamen.
    Het feit ook dat er in de Wijmeersen bij jullie een nederzetting uit de Romeinse en vroegmiddeleeuws periode werd gevonden toont verder aan dat in die drassige gebieden in het begin van onze tijdrekening mensen woonden en archeologisch onderzoek er daarom verre van zinloos is.
    Als er bij jullie een heemkring is dan weten die nu wat hun taak is voor het komende jaar/jaren.
    Willy Van Damme

  3. Beste,
    Ik heb uw artikel met veel bewondering gelezen ivm de opgravingen/opzoekingen in de Bergenmeersen te Wichelen. Ik woon aan de groendijk/ringdijk, met uitzicht op deze prachtige meersen. Zoals onze burgemeester al aangaf is het College van Burgemeester en Schepenen te Wichelen gekant tegen de geplande omvormingen ( en dit om allerlei redenen ) in deze Bergenmeersen. Ook de buurtbewoners ( gegroepeerd in een actiecomité Bergenmeersen ) zijn tegen deze plannen.

    Op dit ogenblik loopt er een openbaar onderzoek voor het bekomen van een stedebouwkundige vergunning om aan de geplande sigmawerken in de Bergenmeersen te kunnen beginnen. Ziet u deze sigmaplanwerken ( waarbij de Bergenmeersen permanent worden omgevormd tot schorren en slikken ) als een bedreiging voor archeologische plannen in de Bergenmeersen ? Of ziet u schorren en slikken als een positieve evolutie in het gebied Bergenmeersen ?

    Ik meen u dit te moeten melden omdat het openbaar onderzoek loopt tot 18 november 2010 ( volgende week dus… ). Het dossier is in te kijken op het Sociaal Huis te Wichelen.

    Indien nodig wil ik u de geplande werken mondeling uit de doeken doen.

    Met vriendelijke groet,
    Annaert Wim
    Nederkouter 51
    9260 Wichelen
    052 42 50 98
    Antwoord
    Bedankt voor uw reactie. Sinds het schrijven van mijn artikel zijn er zeker wat uw buurt betreft bijkomende gegevens bekend geraakt.
    Zo gaan er in de lente van 2011 zoals in de Wijmeers en in Vlassenbroek ook hier in de Bergenmeersen bijkomende opgravingen gebeuren. Hier werd immers naast bewijzen voor menselijke activiteit teruggaande tot ongeveer 9000 VC en een vroegere ijzerertsontginning uit de jaren 800 ook sporen van een tot nu onbekende burcht ontdekt. Deze was omringd door een 2 meter diepe en 20 meter brede ronde gracht. De datering van o.m. houten resten toonde aan dat deze stamde uit de periode 1000 – 1100, onder de Ottoonse keizers en voor de machtsovername van deze regio door de Vlaamse graaf uit Brugge. Boven deze burcht stond een later kasteel dat in de negentiende eeuw geheel werd afgebroken.
    Het in Wichelen bij sommige geopperde idee dat de kern van het vroegere Wichelen in uw buurt lag lijkt dus te kloppen met de realiteit. Mogelijks was deze burcht een onderdeel van de verdedigingswal van de Ottoonse keizers tegen de toen oprukkende graaf van Vlaanderen.
    Ook gaan de vondsten minstens tijdelijk op de Aard in Schellebelle tentoongesteld worden. Mogelijks in de vroegere landbouwerswoning van de familie Colman die recentelijk naar Wallonië verhuisde. Een project met de Wichelse scholen wordt ook bekeken. Hier zal uw gemeentebestuur vermoedelijk proactief moeten werken richting het VIOE.
    Wat betreft uw specifieke vraag vrees ik voor U dat dit negatief zal zijn. De huidige wetgeving vereist dat bij belangrijke graafwerken zoals met Sigma dit vooraf gegaan wordt door archeologisch vooronderzoek. Indien hierbij substantieel belangrijke vondsten gedaan wordt komt er een volledig onderzoek. In de praktijk levert dat zelden of niet belemmeringen op voor de geplande werken. Dat zal ook hier niet zijn.
    Vermoedelijk zal dit nieuwe onderzoek al tegen de zomer afgerond zijn. Voldoende tijd voor de werken echt van start gaan. Ook begint men eerst met de dijkwerken zodat een eventuele vertraging door dit onderzoek zeker niet moet verwacht worden. Er zijn wel wat geruchten maar die lijken mij eerder geruchten, toogpraat.
    Een bedreiging voor die archeologische vondsten zijn die werken zeker niet. Men brengt het alleen maar in kaart voor de werken alle mogelijke sporen gaan vernietigen. Typevoorbeeld is hier de Grote Markt in Dendermonde. Men bracht de vondsten in kaart en herschreef aan de hand van die ontdekkingen de geschiedenis van het gebied. Niemand was zinnens dat kerkhof of die grachten te behouden en te herstellen.
    Wat betreft de slikken en schorren hoor ik de verschillende visies en stel mij vragen. Of dat nadelig is voor jullie weet ik niet. Ik fiets graag en Lippensbroek in Hamme is voor mij een mooi gebied en bijwijlen een pracht voor het oog. Sommige van jullie bemerkingen en die van anderen kunnen ook alleen maar proefondervindelijk bewezen worden denk ik.
    Willy Van Damme

  4. Dag Willy

    Ik heb een stuk van uw artikel overgenomen op mijn website en verwacht dat dit de aanzet zal zijn van verdere onderzoeken, ook van de Heemkring van Wichelen.
    Ooit werd Wichelen vermeld in de oorkonde van het huwelijk van Otto II, maar iedereen stond daar nogal sceptisch tegenover. Misschien dat dit nu zal veranderen.

    Groetjes
    Dolf
    Dag Dolf,
    Bedankt voor je reactie. Van die oorkonde wist ik niets af maar men stelde mij tijdens mijn onderzoek naar de zaak dat Wichelen toen voor Otto II belangrijk was. Dat het in de huwelijksakte stond lijkt daar op te wijzen. Wat ik wel heel spijtig vind is dat dit verhaal tot heden nergens anders dan bij mij te lezen is. Andere media lijken voor dit voor Wichelen toch wel belangrijk nieuws geen enkele interesse te hebben. Por die mannen/vrouwen eens aan!. We drinken er wel eens een op.
    Vele groeten,
    Willy

  5. Dag Willy,

    Regelmatig lees ik nog eens het “Wichelse nieuws”.
    Als bij toeval lees ik hier over de archeologische vondsten die recentelijk ten gevolge van de Sigmawerken en de natuurinrichtingsplannen ter compensatie van de verdieping van de Westerschelde en de toegankelijkheid van de Antwerpse haven gebeuren in Schellebelle en Wichelen.
    Ik vind dit bijzonder interessant. Zeker om te vernemen dat er al zolang landbouwactiviteit in de streek aanwezig was.
    Het is wat mij betreft nog altijd een zeer spijtige zaak dat de landbouwers die er tot voor een paar jaren actief waren er nu (zijn) moeten wijken of afbouwen.
    Het verwondert mij ook hoeveel politieke mandatarissen er reageren op de vondsten. (het is u zeker gegund)
    Die zelfs beweren dat ze altijd wat tegen de uitvoering van het het sigmaplan geweest zijn.
    Jammer dat wij, landbouwers, bij onze lijdensweg tijdens de talloze infovergaderingen en subwerkgroep over de natuurinrichtingsplannen en dergelijke daar bijzonder weinig mogen van merken hebben.
    We hebben ons melkveebedrijf verplaatst en wonen nu bijna anderhalf jaar in de Ardennen #Wallonie zoals u vermeld.
    Maar via deze verneem ik nu wat er mogelijks met ons opgeeïste woonhuis zal gebeuren.

    vriendelijke groeten uit de Hoge Ardennen,
    Kristine.
    Antwoord
    Sorry voor het wat late plaatsen maar het is hier ontzettend druk. Bedankt alleszins voor uw boeiende bijdrage en ik hoop van ganser harte dat het jullie in de Ardennen goed gaat. Daar is gelukkig nog wat meer ruimte dan hier in de Dender- en Scheldestreek.
    Het is natuurlijk verbazend voor jullie om te vernemen dat ze vlakbij waar jullie groot werden en boerden al zeker tweeduizend jaar lang aan landbouw deden, door de Galloromeinen en nadien door de Germanen. De Galloromeinse vestiging dateert van ergens tussen 100 tot 200 en er zijn sporen van actieve landbouw tot ongeveer 600. De Romeinen verdwenen uit dit gebied rond 250. Uiteraard moeten er nog verdere opgravingen gebeuren om beter zicht te krijgen op de zaak. Die zijn gepland voor de lente.
    Het eigenaardige is dat die vesting zo dicht bij de Schelde was, laaggelegen dus. Romeinen kropen normaal liever hogerop.
    Uiteraard waren delen van jullie verhaal mij bekend. Jullie boerderij zou nu deels gaan dienst doen als centrum voor een sociaal tewerkstelingsproject – hoe en wat is mij nog onbekend – en eventueel zouden daar ook de vondsten van wat langsheen de Schelde is opgegraven tentoon worden gesteld. Ook dat van de Bergenmeersen. Zeker is dat nog niet want men is hierover nog aan het overleggen.
    Het verhaal dat die Oostfrankische keizer Otto II hier een eigen woonst zou gehad hebben lijkt mij eerder fantasie. Het was, zoals de ganse rechteroever van de Schelde, zijn gebied en hij achtte dit stuk belangrijk, dat is juist. Keizers en koningen uit die periode werkten met vazallen als graven, hertogen en ridders die dan in een soort van onderaanneming bepaalde gebieden kregen toegewezen om ze voor hun leenheer te verdedigen. In ruil kregen zij dan een groot deel van de opbrengsten van dat landgoed.
    Op het einde van de jaren 800 waren de Vikingen definitief verslagen en begon de Graaf van Vlaanderen vanuit zijn Brugse burcht met een veroveringstocht, eerst richting Gent en daarna vooral zuidwaarts richting Calais, Rijsel verder in Frankrijk. Bij de Oostfranken zag men de bui hangen en begon men rond 950 met het bouwen van een serie versterkte bruggen langsheen de Schelde. In die periode worden er op de rechterover der Schelde burchten gebouwd in Valenciennes, Ename, Dendermonde en Antwerpen. Vermoedelijk moet men de nu ontdekte burcht in het huidige Wichelen – waar dus vlakbij een ijzerertsmijn was – in dit kader zien. Blijkbaar – maar dat dient dus nog verder onderzocht – is ze iets later gebouwd dan de anderen. Maar het feit dat er in die periode een ijzerertsmijn was maakte het gebied ook om die reden strategisch belangrijk. Maar bijna zeker zat hier een vazal die werkte voor rekening van Otto II. Maar dat de keizer hier met al die door hem bevolen burchtenbouw wel eens passeerde zal wel. Dat lijkt ook logisch.
    Uiteraard bleken al die burchten al even zinvol als al die andere verdedigingswallen elders in onze geschiedenis, gaande van de Maginotlinie en Eben Emael tot de Chinese muur. Een 100 jaar later kwam het gebied, de burchten ten spijt, als Rijksvlaanderen onder controle van de slokop die de Graaf van Vlaanderen toen was. Tot hij dan weer driehonderd jaar later door de Fransen op maat werd gesneden.
    Verder nog eens succes in de hoge Ardennen en als je een mooi en boeiend verhaal over ginds hebt dan mag je dat hier altijd kwijt.
    Willy Van Damme

  6. Beste Willy,

    Met belangstelling uw artikel ‘Schelde baart archeologische schatten’ gelezen.
    Aangezien Vlassenbroek deel uitmaakt van onze plaatselijke Natuurpunt-afdeling
    had ik graag uw artikel overgenomen in de eerstvolgende editie van ons ledenblad
    (met bronvermelding uiteraard).
    Het artikel zal allicht ook de interesse van onze NP-leden wegdragen.
    Is dit OK voor u ?
    Alvast beste dank bij voorbaat.

    Josse De Vos
    Natuurpunt ‘sHeerenbosch, redactie ledenblad.
    Antwoord:
    Geen enkel probleem. Wie mij kent weet dat de natuur voor mij erg belangrijk is. Het verhaal is trouwens ook al overgenomen door een Nederlandse website die op een erg professionele wijze bericht rond erfgoed en archeologie. http://www.erfgoed.nl.
    Willy Van Damme

  7. Het bestaan van de Oorkonde waarin Wichelen vermeld is, is voor enkele intimi al een paar jaar gekend door het verrassende verhaal van de plaatselijke Reynaert.
    Ere wie ere toekomt.
    Toen ik dat verhaal voor het eerst hoorde (reikhalzend in Uitbergen), koppelde ik het aan de mogelijkheid dat Wichelen mogelijks het uitgangspunt geweest is bij de naamgeving van Uitbergen (uit de Bergen-meersen) en Overmere (over de Meren)
    Mits enig summier opzoekingwerk vinden wij in de toponomie nog wel andere aanduidingen
    Wie voelt zich daartoe geroepen?
    Paul Le Percq
    Antwoord
    Bedankt voor je korte maar boeiende bijdrage aan dit verhaal. Het lijkt mij zeker dat er in Wichelen en omgeving nog flink wat werk voor de boeg ligt en dat een aantal mensen die zich tot dit onderwerp aangetrokken voelen best eens de handen in elkaar slagen. Eendracht maakt macht. Ik ben er nu al benieuwd naar over wat dit dan allemaal aan nieuws kan opleveren.
    Willy Van Damme

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s